Ubezpieczenia społeczne. Vademecum

Książka w przystępny sposób przedstawia zarówno system ubezpieczeń społecznych, jak i świadczenia pozaubezpieczeniowe realizowane przez ZUS. Omawia zasady podlegania ubezpieczeniom – w tym ubezpieczeniu społecznemu rolników – wymiar składek, katalog przysługujących świadczeń oraz obowiązki płatników i ubezpieczonych. Wyjaśnia także przebieg postępowania przed organami rentowymi i sądami powszechnymi. Publikacja zawiera bogaty przegląd orzecznictwa sądów krajowych i trybunałów międzynarodowych, a także przepisy rozproszone w licznych aktach prawnych, kluczowe dla pełnego zrozumienia systemu. Autorka odpowiada na praktyczne pytania, m.in.: kto i w jakich warunkach podlega ubezpieczeniom, jak działa system filarowy, jakie świadczenia przysługują z poszczególnych ubezpieczeń, na jakich zasadach następuje zwrot świadczeń nienależnie pobranych, kiedy inne osoby ponoszą odpowiedzialność za zaległości składkowe, jak wnieść odwołanie od decyzji organów rentowych, jakie świadczenia nieskładkowe wypłaca ZUS i jakie warunki trzeba spełnić, by je uzyskać. Vademecum uwzględnia najnowsze zmiany, w tym dotyczące wakacji składkowych, rent wdowich, świadczeń wspierających, świadczeń honorowych, zasiłków pogrzebowych oraz zasad orzecznictwa lekarskiego mających wpływ na prawo do zasiłku chorobowego. Szczegółowo omówiono również rozwiązania wprowadzone ustawą z 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2026 r., poz. 26), w tym przepisy obowiązujące od 1 stycznia 2027 r. Książka przeznaczona jest dla praktyków prawa, którzy szybko odnaleźć chcą istotne rozwiązania dotyczące poszczególnych instytucji ubezpieczeniowych, osób poszukujących wiadomości z zakresu tematyki ubezpieczeniowej, a także studentów i aplikantów.

Spis treści „UBEZPIECZENIA SPOŁECZNE VADEMECUM” Zawartość Nr strony     Wykaz skrótów 21     Rozdział I Zagadnienia wstępne 25 1. Dlaczego ubezpieczenia społeczne są takie skomplikowane? 25 1.1. Jak narodziły się ubezpieczenia społeczne? 25 1.2. Uwarunkowania demograficzne, ekonomiczne, prawne i społeczne polskiego systemu ubezpieczeń społecznych 25 2. Zabezpieczenie społeczne, ubezpieczenie społeczne, zaopatrzenie społeczne, pomoc społeczna – rozróżnienie podstawowych pojęć 26 2.1. Zabezpieczenie społeczne 26 2.2. Ubezpieczenie społeczne 27 2.3. Zaopatrzenie społeczne 28 2.4. Pomoc społeczna 28 2.5. Czy ubezpieczenie zdrowotne należy do ubezpieczeń społecznych? 29 3. Charakterystyczne cechy regulacji polskiego systemu ubezpieczeń społecznych jako elementu zabezpieczenia społecznego 30 3.1. Konstytucja RP jako wzorzec regulacji w sprawach dotyczących zabezpieczenia społecznego 30 3.2. Kto jest obowiązany do realizowania konstytucyjnych praw podmiotowych? 30 3.3. Charakterystyka uregulowań dotyczących ubezpieczeń społecznych jako elementu zabezpieczenia społecznego 31 3.4. Podstawowe akty prawne regulujące funkcjonowanie systemu ubezpieczeń społecznych i system świadczeń z ubezpieczenia społecznego 33 4. Konwencje i umowy międzynarodowe jako źródło międzynarodowego prawa socjalnego 33 4.1. Podstawowe źródła międzynarodowego prawa zabezpieczenia społecznego 33 4.2. Karta praw podstawowych Unii Europejskiej 36 5. Prawo unijne. Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego 37 5.1. Zasada bezpośredniego stosowania norm unijnych 37 5.2. Zasada swobodnego przepływu pracowników wewnątrz Unii 37 5.3. Koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego jako instrument służący ochronie interesów pracownika przemieszczającego się wewnątrz Unii. Gdzie szukamy norm koordynujących? 38 5.4. Zakres podmiotowy i przedmiotowy rozporządzenia nr 883/2004 39 5.5. Podstawowe zasady koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego 40 5.5.1. Zasada jedności stosowanego ustawodawstwa 40 5.5.2. Zasada sumowania okresów ubezpieczenia (zatrudnienia i zamieszkania) 44 5.5.3. Zasada równego traktowania 45 5.5.4. Zasada zachowania praw nabytych (transferu) 45 5.5.5. Zasada równego traktowania świadczeń, dochodów, okoliczności i zdarzeń 45 6. Pytania 45     Rozdział II Zasady podlegania ubezpieczeniom społecznym 47 1. Zakres przedmiotowy ustawy z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych 47 1.1. Co tam znajdziemy? 47 1.2. Zasada równego traktowania wszystkich ubezpieczonych bez względu na płeć, rasę, pochodzenie etniczne, narodowość, stan cywilny i rodzinny (art. 2a u.s.u.s.) 48 1.3. Rodzaje ubezpieczeń społecznych wyodrębnione w polskim prawie ubezpieczeń (art. 1 u.s.u.s.) 49 1.4. Podmioty realizujące zadania z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 3 ust. 1 u.s.u.s.) 49 1.4.1. Zakład Ubezpieczeń Społecznych – status 49 1.4.2. Fundusze emerytalne i towarzystwa emerytalne 50 1.4.3. Rodzaje funduszy emerytalnych 51 1.4.4. Płatnicy składek 52 1.5. Co oznacza pojęcie ubezpieczonego? 52 1.5.1. Definicja zawarta w ustawie systemowej 52 1.5.2. Status osób, które w dniu wejścia w życie ustawy systemowej i po tej dacie nie podlegały ubezpieczeniu 53 2. Obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe 53 2.1. Podstawowe zasady podlegania obowiązkowym (przymusowym) ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym 53 2.2. Zamknięty katalog podmiotów podlegających obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym oraz okresy podlegania temu obowiązkowi (art. 6 i 13 u.s.u.s.) 55 2.3. Kim jest osoba współpracująca? 88 2.4. Istotne znaczenie kwalifikacji stosunku prawnego łączącego strony umowy 90 3. Zbieg tytułów do ubezpieczeń emerytalnego i rentowych 91 3.1. Umowa o pracę jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych oraz rozszerzona definicja pracownika (art. 9 ust. 1, art. 8 ust. 2a u.s.u.s.) 92 3.2. Bezwzględne tytuły do ubezpieczeń łączące się z obowiązkiem ubezpieczenia każdego z nich i brakiem możliwości zwolnienia z takiego obowiązku (art. 9 ust. 1 u.s.u.s.) 94 3.2.1. Obowiązkowe podleganie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym w przypadku osób wykonujących umowę o pracę, realizujących umowę agencyjną, zlecenia, inną umowę o świadczenie usług, do której stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, umowę o dzieło na rzecz pracodawcy, z którym łączy je stosunek pracy, i innych szczególnych podmiotów (art. 9 ust. 1 u.s.u.s.) 95 3.2.2. Uzależnienie obowiązku ubezpieczeń emerytalnego i rentowych z innych tytułów – nie bezwzględnych, ale tzw. ogólnych – od podstawy wymiaru składek z tytułu bezwzględnego (stosunku pracy, członkostwa w spółdzielni itd.) 95 3.3. Status osoby spełniającej warunki do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi z kilku tytułów, z których żaden nie jest bezwzględnym tytułem ubezpieczenia (art. 9 ust. 2 i 2c u.s.u.s.) 97 3.3.1. Szczególna rola tytułu, który powstał najwcześniej 97 3.3.2. Szczególny skutek wysokości podstawy wymiaru składek (art. 9 ust. 2a u.s.u.s.) 99 3.3.3. Osoba wykonująca pracę nakładczą (art. 9 ust. 2b u.s.u.s.) 100 3.3.4. Marynarz (art. 9 ust. 2d u.s.u.s.) 101 3.3.5. Najniższe a minimalne wynagrodzenie 101 3.3.6. Prowadzący kilka rodzajów działalności pozarolniczej (art. 9 ust. 3 u.s.u.s.) 101 3.3.7. Emeryci i renciści 102 3.3.8. Pobierający zasiłek macierzyński i zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego (art. 9 ust. 1c, 1d, 1e i 6b u.s.u.s.) 103 4. Dobrowolne ubezpieczenia emerytalne i rentowe 104 4.1. Objęcie dobrowolnymi ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi na podstawie art. 7 u.s.u.s. 104 4.2. Dobrowolne ubezpieczenie wynikające ze zbiegu tytułów (art. 9 u.s.u.s.) 105 4.3. Praktyczne skutki przystąpienia do dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego i rentowych (art. 10 u.s.u.s.) 105 4.4. Dobrowolne ubezpieczenie w okresie zawieszenia wykonywania działalności gospodarczej przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą (art. 36a u.s.u.s.) 106 5. Ubezpieczenie chorobowe 106 5.1. Cel ubezpieczenia, narzędzia ochrony 106 5.1.1. Świadczenia przewidziane w ustawie o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa – kompleksowy system pomocy pieniężnej 107 5.1.2. Kto ustala prawo do zasiłków określonych w ustawie, wysokość zasiłków i dokonuje ich wypłaty? 107 5.1.3. Kiedy przedawnia się roszczenie o wypłatę zasiłków? 108 5.1.4. Czy można kontrolować korzystających z zasiłków? 108 5.2. Podmioty podlegające obowiązkowemu ubezpieczeniu chorobowemu (art. 11 ust. 1 u.s.u.s.) 110 5.3. Podmioty uprawnione do objęcia dobrowolnym ubezpieczeniem chorobowym na swój wniosek (art. 11 ust. 2 u.s.u.s.) 110 5.4. Zasiłek chorobowy 112 5.4.1. Komu i kiedy przysługuje? (art. 4, 6 ust. 1, art. 7 u.ś.p.u.s.) 112 5.4.2. Jak długo przysługuje zasiłek chorobowy? (art. 8, 9,12 ust. 3 u.ś.p.u.s.) 113 5.4.3. Okresy, za które zasiłek chorobowy nie przysługuje, ponieważ ochrona ubezpieczeniowa jest wyłączona, a prawo nie powstaje (okresy wyłączenia – art. 12 ust. 2 u.ś.p.u.s.) 114 5.4.4. Okresy po ustaniu tytułu ubezpieczenia, za które zasiłek chorobowy nie przysługuje (dotyczy to niezdolności powstałej w czasie trwania i po ustaniu tytułu ubezpieczenia – art. 13 ust. 1 i 2 u.ś.p.u.s.) 115 5.4.5. Okresy pozbawienia prawa do zasiłku chorobowego (art. 14, 15, 16 i 17 ust. 2 u.ś.p.u.s.) 116 5.4.6. Okresy utraty prawa do zasiłku chorobowego (art. 17 ust. 1 u.ś.p.u.s.) 116 5.4.7. Obowiązek dostarczenia zaświadczenia lekarskiego 119 5.4.8. Wysokość zasiłku (art. 11 ust. 1 i 2 u.ś.p.u.s.) 120 5.4.9. Co to jest podstawa wymiaru zasiłku i jak ją obliczyć? 120 5.5. Świadczenie rehabilitacyjne 123 5.6. Zasiłek wyrównawczy 125 5.7. Zasiłek macierzyński (art. 29–31 u.ś.p.u.s.) 126 5.7.1. Komu i jak długo przysługuje zasiłek macierzyński? 126 5.7.2. Wysokość zasiłku macierzyńskiego 128 5.8. Zasiłek opiekuńczy 129 5.8.1. Komu przysługuje zasiłek opiekuńczy? (art. 32 ust. 1 i 2, art. 32a u.ś.p.u.s.) 129 5.8.2. Przez jaki okres i w jakich warunkach przysługuje zasiłek opiekuńczy? 131 5.8.3. Wysokość zasiłku 131 6. Ubezpieczenie wypadkowe 132 6.1. Cel ubezpieczenia 132 6.2. Podmioty podlegające obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu 132 6.3. Jakie zdarzenie wyczerpuje znamiona wypadku przy pracy? 133 6.3.1. Zdarzenia zrównane z wypadkiem przy pracy w zakresie uprawnienia do świadczeń określonych w ustawie (art. 3 ust. 2 u.u.s.w.p.) 136 6.3.2. Kto i w jakim trybie stwierdza wypadek przy pracy? 136 6.4. Co nazywamy chorobą zawodową? 137 6.5. Świadczenia przewidziane w ustawie przysługujące z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej 139 6.5.1. Zasiłek chorobowy 139 6.5.2. Świadczenie rehabilitacyjne 140 6.5.3. Zasiłek wyrównawczy 140 6.5.4. Jednorazowe odszkodowanie 140 6.5.5. Jednorazowe odszkodowanie dla członków rodziny zmarłego wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej 142 6.5.6. Renta z tytułu niezdolności do pracy 142 6.5.7. Renta szkoleniowa 144 6.5.8. Renta rodzinna 144 6.5.9. Dodatek do renty rodzinnej 144 6.5.10. Dodatek pielęgnacyjny 145 6.5.11. Pokrycie kosztów leczenia z zakresu stomatologii i szczepień ochronnych oraz zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne (art. 6 ust. 1 pkt 11 u.u.s.w.p.) 145 6.5.12. Czy zadłużenie z tytułu składek na ubezpieczenie wypadkowe wpływa na możliwość uzyskania świadczeń? 145 6.5.13. Uszczerbek na zdrowiu w rozumieniu ustawy (art. 11 ust. 2 i 3 u.u.s.w.p.) 146 6.6. Okoliczności wyłączające prawo do świadczeń na rzecz ubezpieczonego (art. 21 ust. 1 i 2 u.u.s.w.p.) 147 6.7. Kiedy ZUS wydaje decyzję o odmowie świadczenia z tytułu wypadku przy pracy? (art. 22 ust. 1 u.u.s.w.p.) 148 6.8. Zbieg prawa do świadczeń (art. 24–26 u.u.s.w.p.) 149 6.9. Wypadki powstałe w innych okolicznościach niż wymienione w ustawie wypadkowej 151 7. Kiedy ustają ubezpieczenia? 152 7.1. Ustanie dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego, rentowych i chorobowego na wniosek 152 7.2. Ustanie dobrowolnych ubezpieczeń emerytalnego, rentowych i chorobowego z mocy prawa (art. 14 ust. 2 u.s.u.s.) 153 8. Pytania 154     Rozdział III Zasady ustalania i egzekwowania składek na ubezpieczenia społeczne 157 1. Wysokość składki 157 1.1. Stopy procentowe składek (art. 22 ust. 1 u.s.u.s.) 157 1.2. Podział składki na ubezpieczenie emerytalne – subkonto 158 2. System finansowania składek, czyli kogo właściwie obciąża składka? 161 2.1. Składki finansowane w równych częściach z własnych środków przez płatników składek i ubezpieczonych (art. 16 ust. 1, 1a u.s.u.s.) 161 2.2. Współudział w finansowaniu składki (art. 16 ust. 1b u.s.u.s.) 162 2.3. Składki finansowane w całości z własnych środków przez ubezpieczonych (art. 16 ust. 2, 4 i 11) 162 2.4. Składki finansowane w całości z własnych środków przez płatników składek (art. 16 ust. 1d, 3, 5a, 9a u.s.u.s.) 163 2.5. Składki finansowane przez płatników składek, ale nie z własnych środków (przykłady) 163 2.6. Składki finansowane w całości przez budżet państwa 164 2.7. Szczególny rodzaj finansowania składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, wypadkowe duchownych podlegających obowiązkowo tym ubezpieczeniom (art. 16 ust. 10 u.s.u.s.) 164 2.8. Odrębne zasady finansowania składek zatrudnionych osób niepełnosprawnych oraz niepełnosprawnych podejmujących działalność gospodarczą 165 3. Podstawa wymiaru składek 165 3.1. Przychód jako zasadnicza kategoria służąca wyznaczeniu podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe (art. 18 ust. 1 u.s.u.s.) 165 3.2. Katalog przychodów wyłączonych z podstawy wymiaru składek należnych za okres od 1.01.1999 r. 169 3.3. Wyznaczanie podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe dla podmiotów szczególnych (art. 18 ust. 4–6, 14–15, art. 18b u.s.u.s.) 171 3.4. Podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe osób prowadzących działalność pozarolniczą 173 3.5. Podstawa wymiaru składki osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej, zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług, do której zgodnie z Kodeksem cywilnym stosuje się przepisy dotyczące zlecenia, i osób z nimi współpracujących oraz podlegających dobrowolnie ubezpieczeniom emerytalnemu i rentowym na podstawie art. 7 u.s.u.s. 174 3.6. Preferencyjne zasady ustalania podstawy wymiaru składek (art. 18a–18c u.s.u.s.) 174 3.7. Górna granica podstawy wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w danym roku kalendarzowym 176 3.8. Podstawa wymiaru składki na ubezpieczenie chorobowe i wypadkowe 177 3.9. Weryfikacja podstawy wymiaru składek 177 3.10. Zmniejszanie podstawy wymiaru składek (art. 18 ust. 9 i 10 u.s.u.s.) 178 3.11. Wakacje składkowe (art. 17a, 17b i 18d u.s.u.s.) 179 4. Odsetki za zwłokę od nieopłaconych w terminie składek (art. 23 u.s.u.s.) 180 5. Opłata dodatkowa (art. 24 ust. 1a–1d u.s.u.s.) 181 6. Przedawnienie należności z tytułu składek 182 6.1. Terminy przedawnienia 182 6.2. Hipoteka przymusowa (art. 26 u.s.u.s.) 183 6.3. Zastaw (art. 27 u.s.u.s.) 184 6.4. Przerwanie biegu przedawnienia 185 6.5. Zawieszenie biegu przedawnienia 185 6.6. Odroczenie terminu płatności składek i układ ratalny (art. 29 ust. 1–4 u.s.u.s.) 187 7. Co się dzieje z nienależnie opłaconymi składkami? (nadpłata) 187 7.1. Skąd płatnik poweźmie wiadomość o kwocie nienależnie opłaconych składek podlegających zwrotowi? 188 7.2. Jakie działania powinien podjąć płatnik, aby uzyskać zwrot? 189 7.3. Czy te należności ulegają przedawnieniu? 189 8. Składka na fundusze pozaubezpieczeniowe (art. 32 u.s.u.s.) 191 9. Umarzanie należności z tytułu składek 191 9.1. Fakultatywny charakter umorzenia 191 9.2. Całkowita nieściągalność jako przesłanka umorzenia 192 10. Odpowiedzialność innych osób za należności z tytułu składek oraz odpowiedzialność osób trzecich za zaległości składkowe 193 10.1. Odpowiedzialność innych osób za zobowiązania składkowe 193 10.1.1. Odpowiedzialność małżonka 193 10.1.2. Następstwo prawne powstałe w wyniku łączenia, przekształcenia i przejęcia podmiotów (art. 93, 93a–93c, 93e, 94 o.p.) 194 10.1.3. Odpowiedzialność spadkobierców za zobowiązania składkowe (art. 97 § 1 i 1a, art. 97a § 1–3, art. 98 § 1 i 2 pkt 1, 2, 5, 7, art. 100, 101, 105 § 1 i 2 o.p.) 196 10.1.4. Odpowiedzialność zapisobiercy (art. 106 o.p.) 197 10.2. Odpowiedzialność osób trzecich za zaległości składkowe 197 10.2.1. Odpowiedzialność rozwiedzionego małżonka płatnika (art. 110 § 1, 2 pkt 2 i § 3 o.p.) 198 10.2.2. Odpowiedzialność członków rodziny płatnika (art. 111 § 1–4 i 5 pkt 1 o.p.) 199 10.2.3. Odpowiedzialność nabywcy przedsiębiorstwa lub jego zorganizowanej części (art. 112 § 1–5 o.p.) 200 10.2.4. Odpowiedzialność firmanta (art. 113 o.p.) 201 10.2.5. Odpowiedzialność właściciela, samoistnego posiadacza lub użytkownika wieczystego rzeczy lub prawa, wynajmującego, wydzierżawiającego, strony umowy leasingu i innych o podobnym charakterze (art. 114 o.p.) 202 10.2.6. Odpowiedzialność wspólników spółek prawa cywilnego, jawnych, partnerskich, komplementariuszy spółki komandytowej albo komandytowo-akcyjnej (art. 115 o.p.) 202 10.2.7. Odpowiedzialność członków zarządu spółek kapitałowych (art. 116 o.p.) 204 10.2.8. Odpowiedzialność osoby prawnej lub spółki komandytowo-akcyjnej przejmującej lub powstałej w wyniku podziału (art. 117 o.p.) 209 10.2.9. Odpowiedzialność zarządcy sukcesyjnego oraz zarządcy faktycznego (art. 117d o.p.) 210 10.2.10. Odpowiedzialność fundacji rodzinnej (art. 117e o.p.) 210 10.2.11. Przedawnienie prawa do wydania decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej i zobowiązania wynikającego z decyzji o odpowiedzialności osoby trzeciej (art. 118 § 1 o.p.) 211 11. Pytania 212     Rozdział IV Obowiązki ubezpieczonych i płatników składek 213 1. Podstawowe obowiązki związane ze zgłaszaniem do ubezpieczeń, rozliczaniem składek i zasiłków 213 2. Obowiązki ubezpieczonych związane z ustalaniem prawa do świadczeń i ich wysokości (art. 80 u.s.u.s.) 216 3. Obowiązki płatników składek związane z realizacją uprawnień inspektorów kontroli ZUS (art. 88 u.s.u.s.) 217 4. Czy ZUS może zastępować płatnika w jego obowiązkach i czy istnieje norma kompetencyjna pozwalająca Zakładowi na podejmowanie działań z urzędu? 218 5. Pytania 219     Rozdział V Postępowanie przed organem rentowym – decyzje zakładu ubezpieczeń społecznych 220 1. Wszczęcie postępowania 220 2. Przebieg i charakterystyka postępowania przed organem rentowym 221 3. Forma decyzji 224 4. Katalog indywidualnych spraw, w których ZUS wydaje decyzje (art. 83 ust. 1 u.s.u.s.) 224 5. Prawo do zaskarżenia decyzji jako realizacja zasady dwuinstancyjności wyrażonej w art. 78 Konstytucji RP 226 6. Interpretacje indywidualne (art. 83d u.s.u.s.) 228 7. Czy zaskarżona decyzja zawsze będzie rozpoznawana przez sąd? 231 8. Szczególna instytucja ponownego rozpoznania sprawy na wniosek lub z urzędu (art. 83a ust. 1 i 2 u.s.u.s.) 232 9. Swoiste instytucje przewidziane w przypadku przedłożenia nowych dowodów lub ujawnienia okoliczności mających wpływ na prawo albo zobowiązanie w sprawach już rozstrzygniętych orzeczeniem właściwego sądu (art. 83a ust. 3 u.s.u.s.) 235 10. Wypłata świadczeń 236 11. Ustawa systemowa jako samodzielna podstawa żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w wysokości i na zasadach określonych w prawie cywilnym 240 12. Pojęcie nienależnie pobranego świadczenia (art. 84 ust. 2 u.s.u.s.) 241 13. Dochodzenie należności 243 13.1. Odstąpienie od żądania zwrotu należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń 245 13.2. Odroczenie terminu płatności i rozłożenie jej na raty 246 14. Orzekanie dla celów świadczeń, zasady i tryb wydawania orzeczeń 246 15. Pytania 249     Rozdział VI Emerytury i renty z funduszu ubezpieczeń społecznych, emerytury kapitałowe i pomostowe 250 1. Podstawowe zasady zreformowanego systemu emerytalnego 250 1.1. Charakterystyka systemu filarowego 251 1.2. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako I filar 252 1.3. Otwarte fundusze emerytalne – II filar 253 1.3.1. Podstawowe zasady funkcjonowania otwartych funduszy emerytalnych 254 1.3.2. Rozporządzanie środkami zgromadzonymi na rachunku w OFE 255 1.4. Dobrowolne formy przezorności – III filar 256 1.5. Źródła regulacji 256 2. Zakres przedmiotowy ustawy emerytalnej 257 2.1. Obszary regulacji 257 2.2. Świadczenia przysługujące z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uregulowane ustawą emerytalną 257 3. Okresy składkowe i nieskładkowe jako podstawowe pojęcia stosowane przy ustalaniu warunków nabycia prawa do świadczeń z ubezpieczeń emerytalnego i rentowych 258 3.1. Okresy składkowe (art. 6 ust. 1 pkt 1–10, ust. 2 pkt 1–17 u.e.r.) 258 3.1.1. Okresy składkowe bez składki 261 3.1.2. Okresy składkowe zaliczane w wymiarze podwójnym 262 3.2. Okresy nieskładkowe (art. 7 u.e.r.) 263 3.3. Okresy uzupełniające (art. 10, 10a u.e.r.) 268 3.4. Okresy ubezpieczenia za granicą 270 4. Emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych 271 4.1. Emerytury dla ubezpieczonych urodzonych przed 1.01.1949 r. 271 4.1.1. Emerytury w wieku podstawowym (art. 27 u.e.r.) 271 4.1.2. Emerytury z urzędu zamiast pobieranej renty z tytułu niezdolności do pracy (art. 27a u.e.r.) 272 4.1.3. Emerytury przy obniżonym stażu (art. 28 u.e.r.) 273 4.1.4. Emerytury wcześniejsze (art. 29–31 u.e.r.) 273 4.1.5. Emerytury w wieku obniżonym (art. 32, 33 u.e.r.) 275 4.1.6. Emerytury kolejowe (art. 40–45 i 50 u.e.r.) 278 4.1.7. Emerytury górnicze 279 4.1.8. Emerytury wcześniejsze przyznawane na podstawie odrębnych przepisów (art. 30 u.e.r.) 280 4.2. Emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r., a przed 1.01.1969 r. (art. 46 u.e.r.) 281 4.3. Emerytury przyznawane bez względu na wiek 281 4.3.1. Emerytura przyznawana na podstawie art. 58 ust. 3 u.ś.r. 281 4.3.2. Emerytury dla osób opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki 282 4.3.3. Emerytury górnicze przyznawane bez względu na wiek (art. 50e u.e.r.) 283 4.3.4. Emerytury nauczycielskie przyznawane bez względu na wiek (art. 88, 88a KN) 284 4.4. Emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r. (art. 24 i 24a u.e.r.) 286 4.5. Emerytury częściowe 287 4.6. Rodzicielskie świadczenie uzupełniające (tzw. emerytura matczyna) 288 5. Emerytury pomostowe 290 5.1. Charakter świadczenia 290 5.2. Nowe definicje pracy w warunkach szczególnych i o szczególnym charakterze oraz pracownika wykonującego takie prace 291 5.3. Warunki przyznania emerytury pomostowej (art. 4 pkt 1–6 u.e.p.) 293 5.4. Rekompensaty 295 6. Renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych 295 6.1. Niezdolność do pracy, niezdolność do samodzielnej egzystencji 295 6.2. Tryb orzekania o niezdolności do pracy 299 6.3. Warunki nabycia prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy 301 6.3.1. Wypadek w drodze do pracy lub z pracy (art. 57b u.e.r.) 304 6.3.2. Warunek posiadania wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego 304 6.3.3. Warunek powstania niezdolności w okresie objętym ochroną ubezpieczeniową 306 6.3.4. Przywrócenie prawa do renty (art. 61, 72 u.e.r.) 307 6.4. Renta szkoleniowa (art. 60 u.e.r.) 307 6.5. Renta rodzinna 309 6.5.1. Renta rodzinna dla dzieci zmarłego 310 6.5.2. Renta rodzinna dla przyjętych na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuków, rodzeństwa i innych dzieci (art. 67 ust. 1 pkt 2 u.e.r.) 313 6.5.3. Renta rodzinna dla wdowy (wdowca) 314 6.5.4. Renta rodzinna dla rodziców 316 6.5.5. Wysokość renty rodzinnej (art. 73, 76 u.e.r.) 316 6.5.6. Renta wdowia (art. 95a u.e.r.) 317 7. Dodatek pielęgnacyjny, zasiłek pogrzebowy 318 7.1. Dodatek pielęgnacyjny – komu przysługuje i ile wynosi? 318 7.2. Zasiłek pogrzebowy 319 7.2.1. W jakiej sytuacji przysługuje zasiłek pogrzebowy? (art. 77 ust. 1–3 u.e.r.) 319 7.2.2. Komu przysługuje zasiłek pogrzebowy i w jakiej wysokości? 320 8. Ustalanie wysokości świadczeń 321 8.1. Pojęcia niezbędne dla zrozumienia procesu ustalania świadczeń 321 8.1.1. Kwota bazowa 321 8.1.2. Podstawa wymiaru emerytury i renty 321 8.1.3. Podstawa wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy 324 8.1.4. Podstawa wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do emerytury 324 8.1.5. Kapitał początkowy 324 8.1.6. Podstawa obliczenia emerytury. Wypłata gwarantowana 327 8.1.7. Pomniejszanie podstawy wymiaru emerytury o sumy wcześniej pobranych emerytur 328 8.1.8. Tak zwane emerytury czerwcowe 331 8.2. Ustalanie wysokości rent 333 8.2.1. Renta dla osoby całkowicie niezdolnej do pracy (art. 62 ust. 1, 1a, 3, art. 63 ust. 1 u.e.r.) 333 8.2.2. Renta dla osoby częściowo niezdolnej do pracy (art. 62 ust. 2 u.e.r.) 334 8.3. Ustalanie wysokości emerytur 334 8.3.1. Wysokość emerytury dla ubezpieczonych urodzonych przed 1.01.1949 r. i ubezpieczonych urodzonych w latach 1949–1968, którzy spełnili warunki do przyznania emerytury na starych zasadach 334 8.3.2. Wysokość emerytury dla ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r. 337 8.3.3. Wysokość emerytury mieszanej dla ubezpieczonych urodzonych po 31.12.1948 r. (art. 183 u.e.r.) 338 9. Emerytury kapitałowe 339 9.1. Zakres przedmiotowy ustawy o emeryturach kapitałowych (art. 1 u.e.k.) 339 9.2. Rodzaje emerytur kapitałowych, charakterystyka świadczenia 339 9.2.1. Okresowa emerytura kapitałowa 340 9.2.2. Dożywotnia emerytura kapitałowa 341 10. Zmiana wysokości świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych i ponowne ustalenie prawa do świadczeń 342 10.1. Waloryzacja (art. 88–94 u.e.r.) 342 10.2. Dodatkowe roczne świadczenie pieniężne dla emerytów i rencistów 343 10.3. Zmiana wysokości świadczeń uzależnionych od niezdolności do pracy 344 10.4. Zmiana wysokości nowej emerytury z art. 24 i 24a (art. 108 u.e.r.) 344 10.5. Zmiana wysokości renty i emerytury obliczonej na starych zasadach 345 10.5.1. Ponowne ustalenie emerytury lub renty od podstawy wymiaru świadczenia ustalonej według reguł art. 15 u.e.r. z zastosowaniem nowej kwoty bazowej do części socjalnej i stażowej 345 10.5.2. Ponowne obliczenie emerytury u osób, wobec których zastosowanie miało ograniczenie wysokości podstawy emerytury do 250% przeciętnego wynagrodzenia 346 10.5.3. Przeliczenie podstawy wymiaru świadczenia (art. 111 u.e.r.) 346 10.5.4. Doliczenie nieuwzględnionych okresów składkowych (art. 112, 113 u.e.r.) 347 10.5.5. Przeliczenie z wyeliminowaniem „lat pustych” 347 10.5.6. Ponowne ustalenie wysokości emerytury zawieszonej od 1.10.2011 r. z powodu kontynuowania zatrudnienia u pracodawcy, na rzecz którego emeryt wykonywał je bezpośrednio przed dniem nabycia prawa do emerytury (art. 194c–194h u.e.r.) 348 10.6. Ponowne ustalenie prawa do świadczeń lub ich wysokości poprzez wzruszenie prawomocnej decyzji rentowej 349 11. Podstawowe zasady ustalania świadczeń objętych ustawą emerytalną i ich wypłaty 354 11.1. Powstanie i ustanie prawa do świadczenia 354 11.2. Zawieszenie prawa do świadczenia 355 11.3. Zmniejszenie prawa do świadczenia 359 11.4. Wstrzymanie i wznowienie wypłaty świadczeń (art. 134 ust. 1, art. 135 u.e.r.) 359 11.5. Wypłata świadczeń niezrealizowanych (art. 136 u.e.r.) 361 11.6. Zwrot nienależnie pobranych świadczeń (art. 138–138a u.e.r.) 361 11.6.1. Pojęcie nienależnie pobranego świadczenia (art. 138 ust. 2 i 3 u.e.r.) 363 11.6.2. Szczególne obowiązki banków 364 11.7. Potrącenia ze świadczeń (art. 139–141 u.e.r.) 366 12. Świadczenia przyznawane w szczególnym trybie finansowane z budżetu państwa 367 13. Pytania 369     Rozdział VII III filar – indywidualne formy przezorności 372 1. Pracownicze programy emerytalne 372 1.1. Formy prowadzenia pracowniczych programów emerytalnych (art. 6 ust. 1 u.p.p.e.) 373 1.2. Jak funkcjonuje pracowniczy program emerytalny? 374 2. Indywidualne konta emerytalne 376 3. Indywidualne konto zabezpieczenia emerytalnego 378 4. Pracownicze plany kapitałowe 380 5. Ogólnoeuropejskie indywidualne produkty emerytalne (OIPE) 384 6. Pytania 385     Rozdział VIII Inne świadczenia zlecone zakładowi ubezpieczeń społecznych do wypłaty 386 1. Podstawowe akty prawne 386 1.1. Świadczenie przedemerytalne 386 1.2. Renta socjalna 393 1.3. Nauczycielskie świadczenie kompensacyjne 397 1.4. Świadczenie uzupełniające dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji 399 1.5. Świadczenie wyrównawcze dla osób uprawnionych do wcześniejszej emerytury z tytułu opieki nad dziećmi 401 1.6. Świadczenie wyrównawcze dla działaczy opozycji antykomunistycznej oraz osób represjonowanych z powodów politycznych 402 1.7. Świadczenie wspierające 403 1.8. Świadczenie honorowe 405 2. Pytania 406     Rozdział IX Postępowanie sądowe w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych 408 1. Pojęcie sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych 408 1.1. Definicja ustawowa sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych (art. 476 § 2 i 3 k.p.c.) 409 1.2. Skarga na bezczynność (art. 4779 § 4 k.p.c.) 409 1.3. Odwołanie w sprawie decyzji wydanej na skutek rozpoznania wniosku o interpretację 410 1.4. System orzekania o niepełnosprawności 411 2. Gdzie, jak i kiedy wnieść odwołanie? 411 2.1. Właściwość rzeczowa sądów (art. 4778 § 1 k.p.c.) 411 2.2. Właściwość miejscowa sądów (art. 461 § 2–3 k.p.c.) 413 2.3. Termin do wniesienia odwołania, wymogi formalne, treść odwołania 413 3. Strony postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych 416 3.1. Ubezpieczony (art. 476 § 5 pkt 2 k.p.c.) 416 3.2. Inna osoba, której praw i obowiązków dotyczy zaskarżona decyzja 417 3.3. Organ rentowy (art. 476 § 4 k.p.c.) i wojewódzki zespół ds. orzekania o niepełnosprawności (art. 47711 § 1 k.p.c.) 418 3.4. Zainteresowany 419 3.5. Reprezentacja stron w postępowaniu z zakresu ubezpieczeń społecznych 421 4. Przebieg postępowania w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych i jego odrębności 421 4.1. Wezwanie do usunięcia braków pisma wszczynającego postępowanie i zwrot akt organowi rentowemu (art. 467 k.p.c.) 421 4.2. Zmiana przez organ rentowy zaskarżonej decyzji przed rozstrzygnięciem sądu (art. 47713 k.p.c.) 424 4.3. Inne odrębności mające na celu przyspieszenie postępowania 424 4.4. Odrębności mające na celu ochronę interesów ubezpieczonych 425 5. Rozstrzygnięcie sądu 427 5.1. Przedmiot rozstrzygnięcia 427 5.2. Sposoby rozstrzygnięcia 429 5.3. Zaskarżanie orzeczeń sądu pierwszej instancji, nadzwyczajne środki zaskarżenia 431 6. Pytania 433     Rozdział X Podstawowe informacje o ubezpieczeniu społecznym rolników 435 1. Podstawowe źródło regulacji i jego główne założenia 435 2. Zakres podmiotowy ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników 437 2.1. Rolnik – definicja ustawowa 438 2.2. Domownik (art. 6 pkt 2 u.u.s.r.) 439 2.3. Pomocnik rolnika 440 2.4. Pojęcie działalności rolniczej i gospodarstwa rolnego 441 2.4.1. Działalność rolnicza 441 2.4.2. Gospodarstwo rolne 441 3. Charakter ubezpieczeń 441 3.1. Powstanie i ustanie ubezpieczenia obowiązkowego 441 3.2. Powstanie i ustanie ubezpieczenia dobrowolnego 443 4. Ubezpieczenia wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie 444 4.1. Podmioty podlegające ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu z mocy ustawy (art. 7 ust. 1 u.u.s.r.) 444 4.2. Podmioty podlegające ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńskiemu na wniosek 445 4.3. Świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego (art. 9 u.u.s.r.) 445 5. Ubezpieczenie emerytalno-rentowe 446 5.1. Podmioty podlegające ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu z ustawy 446 5.2. Podmioty podlegające dobrowolnemu ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu na wniosek (art. 16 ust. 2 i 3 u.u.s.r.) 447 5.3. Świadczenia i uprawnienia z ubezpieczenia emerytalno-rentowego rolników 448 6. Zbieg tytułów do ubezpieczeń (art. 5a, 5b i 5c u.u.s.r.) 448 6.1. Możliwość wyboru przez rolnika lub domownika prowadzącego pozarolniczą działalność gospodarczą kontynuowania ubezpieczenia rolniczego – warunki 448 6.2. Możliwość pozostania w ubezpieczeniu rolniczym osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej, zleceniobiorców i członków rad nadzorczych (art. 5b u.u.s.r.) 451 6.3. Możliwość pozostania w ubezpieczeniu rolniczym stypendystów, osób pobierających świadczenie integracyjne, żołnierzy niezawodowych i osób odbywających służbę zastępczą (art. 5c u.u.s.r.) 452 7. Świadczenia z ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników 453 7.1. Jednorazowe odszkodowanie 453 7.2. Zasiłek macierzyński (art. 35a i 35b u.u.s.r.) 456 7.3. Zasiłek pogrzebowy (art. 35 u.u.s.r.) 457 7.4. Zasiłek chorobowy (art. 14 u.u.s.r.) 458 7.5. Emerytury rolnicze 459 7.5.1. Emerytura w wieku podstawowym (art. 19 ust. 1 w zw. z art. 20 ust. 1 i 3 u.u.s.r.) 459 7.5.2. Wcześniejsza emerytura rolnicza (art. 19 ust. 2 i 3 w zw. z art. 20 ust. 1–3 u.u.s.r.) 461 7.5.3. Częściowa emerytura rolnicza 461 7.6. Renty rolnicze z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym 462 7.7. Renta rodzinna 466 7.8. Renta wdowia (art. 33a u.u.s.r.) 466 7.9. Wysokość rent i emerytur rolniczych 467 7.9.1. Ustalanie części składkowej świadczenia (art. 25 u.u.s.r.) 468 7.9.2. Ustalanie części uzupełniającej 469 7.10. Zbieg emerytur i rent 469 7.11. Zawieszanie prawa do emerytury i renty rolniczej oraz wypłaty emerytur i rent rolniczych 471 7.12. Zaprzestanie działalności rolniczej (art. 28 ust. 4 u.u.s.r.) 472 7.13. Świadczenia przyznawane w drodze wyjątku (art. 55 ust. 1–2 u.u.s.r.) 474 8. Pytania 475     Literatura 477 Skorowidz przedmiotowy 479