Prawo finansów publicznych i prawo podatkowe

W publikacji w przystępny sposób omówiono problematykę współczesnego polskiego systemu prawa finansowego, m.in.: • prawa finansów publicznych, w tym zagadnień dotyczących budżetu państwa, deficytu i długu publicznego, zasad gospodarki finansowej w jednostkach sektora finansów publicznych, finansów jednostek samorządu terytorialnego, finansów publicznych Unii Europejskiej oraz unijnych polityk i funduszy; • zasad, źródeł i wykładni prawa podatkowego, a także normatywnych elementów konstrukcji podatków, sankcji podatkowych i unikania opodatkowania; • ogólnego materialnego prawa podatkowego oraz szczegółowego prawa podatkowego w podziale na podatki dochodowe, obrotowe i majątkowe; • publicznego prawa bankowego, z uwzględnieniem m.in. zagadnień dotyczących Narodowego Banku Polskiego, Europejskiego Banku Centralnego i Europejskiego Systemu Banków Centralnych, działalności bankowej, nadzoru bankowego oraz systemu ochrony depozytów i interesów klientów banku. W podręczniku nie tylko wyjaśniono podstawowe instytucje i regulacje prawne, lecz także przedstawiono ocenę ich funkcjonowania w praktyce. Autorami opracowania są pracownicy Katedry Prawa Finansowego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Książka przeznaczona jest dla studentów prawa, administracji i zarządzania, a także dla słuchaczy studiów podyplomowych o profilu finansowym i podatkowym. Będzie cennym źródłem wiedzy dla praktyków specjalizujących się w finansach samorządowych, podatkach i bankowości.

Wykaz skrótów.............................................................................................................. 15 Część pierwsza PRAWO FINANSÓW PUBLICZNYCH Rozdział I Podstawy finansów publicznych i prawa finansów publicznych......................... 23 A. Podstawy finansów publicznych........................................................................ 23 1. Pojęcie finansów publicznych w nauce finansów i w polskim prawie finansowym....................... 23 2. Funkcje finansów publicznych.................................................................... 29 2.1. Tradycyjne funkcje ekonomiczne finansów publicznych............. 29 2.2. Współczesne funkcje finansów publicznych................................... 30 3. Skarb Państwa – podstawowe zasady......................................................... 33 B. System finansowy państwa................................................................................. 37 1. Publiczny system finansowy........................................................................ 37 2. Rynkowy system finansowy......................................................................... 42 C. Prawo finansowe................................................................................................... 46 1. System prawa finansowego........................................................................... 46 2. Źródła prawa finansowego........................................................................... 51 D. Sektor finansów publicznych.............................................................................. 60 1. Pojęcie i zakres sektora finansów publicznych.......................................... 60 2. Jednostki budżetowe – klasyczna forma brutto gospodarki budżetowej.................................. 69 3. Formy netto sektora finansów publicznych............................................... 71 4. Środki finansowe na cele publiczne............................................................ 87 4.1. Pojęcie środków publicznych............................................................ 87 4.2. Rodzaje środków publicznych........................................................... 89 4.3. Dochody i przychody publiczne....................................................... 92 4.4. Wydatki publiczne.............................................................................. 97 Rozdział II Budżet państwa oraz deficyt i dług publiczny........................................................ 105 A. Ewolucja gospodarki budżetowej, budżetu państwa i budżetów jednostek samorządu terytorialnego w Polsce................................................................... 105 B. Pojęcie budżetu, gospodarki budżetowej, ustawy budżetowej i prawa budżetowego............... 112 1. Budżet państwa, gospodarka budżetowa................................................... 112 2. Prawo budżetowe, ustawa budżetowa, budżet państwa i inne budżety publiczne....................... 118 C. Zasady budżetowe................................................................................................ 129 D. Klasyfikacja budżetowa....................................................................................... 139 E. Procedura budżetowa.......................................................................................... 144 Rozdział III Finanse jednostek samorządu terytorialnego........................................................ 163 A. Konstytucyjne i prawnomiędzynarodowe zasady finansów samorządu terytorialnego................ 163 1. Decentralizacja finansów publicznych i samodzielność finansowa jednostek samorządu terytorialnego.......................................................... 163 2. Finanse jednostek samorządu terytorialnego w świetle Konstytucji RP oraz Europejskiej Karty Samorządu Lokalnego................................. 165 2.1. Uwagi ogólne....................................................................................... 165 2.2. Zasady systemu dochodów samorządu terytorialnego................. 166 B. Budżet jednostki samorządu terytorialnego i wieloletnia prognoza finansowa.......................... 172 1. Budżet i uchwała budżetowa....................................................................... 172 2. Wieloletnia prognoza finansowa jednostki samorządu terytorialnego............................. 175 3. Procedura budżetowa................................................................................... 176 3.1. Procedura opracowywania projektu i uchwalania budżetu j.s.t. ......................... 176 3.2. Wykonywanie budżetu j.s.t............................................................... 179 3.3. Zatwierdzanie wykonania budżetu.................................................. 183 C. Dochody jednostek samorządu terytorialnego................................................ 183 1. Przykładowe klasyfikacje............................................................................. 183 2. Dochody własne............................................................................................. 184 3. Władztwo podatkowe gmin......................................................................... 189 4. Subwencja ogólna dla jednostek samorządu terytorialnego................... 190 4.1. Zagadnienia ogólne............................................................................ 190 4.2. Subwencjonowanie j.s.t. do 2024 r.................................................... 193 4.3. Subwencja ogólna od 2025 r.............................................................. 195 5. Dotacje celowe dla jednostek samorządu terytorialnego........................ 199 D. Wydatki jednostek samorządu terytorialnego................................................. 201 1. Zagadnienia ogólne....................................................................................... 201 2. Charakterystyka poszczególnych „grup” wydatków jednostek samorządu terytorialnego........... 204 E. Nadzór i kontrola nad gospodarką finansową jednostek samorządu terytorialnego........................ 211 F. Deficyt budżetowy i dług jednostki samorządu terytorialnego.................... 213 1. Deficyt budżetowy jednostki samorządu terytorialnego........................ 213 2. Dług jednostki samorządu terytorialnego................................................ 217 3. Program naprawczy...................................................................................... 225 Rozdział IV Zasady gospodarki finansowej w jednostkach sektora finansów publicznych.............................. 229 A. Zasady obowiązujące w zakresie poszczególnych procesów gospodarki finansowej....................... 229 1. Zadania z zakresu gospodarki finansowej w strukturze organizacyjnej jednostki sektora finansów publicznych......................... 229 2. Plany finansowe, finansowe autoryzacje dokonywania wydatków i zaciągania zobowiązań......... 231 3. Rachunkowość jednostek sektora finansów publicznych........................ 236 4. Zarządzanie płynnością w jednostkach sektora finansów publicznych.................. 237 B. Zarządzanie finansowe funduszami unijnymi................................................ 238 1. Dwie „płaszczyzny” problematyki zarządzania finansowego................ 238 2. Relacje między Komisją Europejską a państwem członkowskim.......... 240 3. Relacje między państwem członkowskim a beneficjentem..................... 245 C. Kontrola zarządcza i audyt wewnętrzny........................................................... 247 D. Odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych........... 252 Rozdział V Finanse UE oraz unijne polityki i fundusze............................................................ 257 A. Finanse UE............................................................................................................ 257 1. Postanowienia finansowe............................................................................. 257 2. Zasoby własne................................................................................................ 258 3. Budżet UE, wieloletnie ramy finansowe i strategia UE na rzecz wzrostu.............................. 260 4. Procedura budżetowa w UE......................................................................... 263 B. Polityka spójności i wspólna polityka rolna UE oraz finansujące je fundusze.................................. 266 1. Klasyfikacja NUTS i zróżnicowania w poziomie rozwoju w UE........... 266 2. Polityka spójności i finansujące ją fundusze............................................. 270 3. Wspólna polityka rolna i finansujące ją fundusze.................................... 272 4. Zasada koncentracji i cele polityk............................................................... 273 5. Zasada dodatkowości.................................................................................... 276 6. Zasada programowania................................................................................ 277 7. System instytucjonalny................................................................................. 278 8. Ujęcie środków z funduszy unijnych w polskim systemie finansów publicznych.......................... 279 8.1. Środki europejskie.............................................................................. 279 8.2. Budżet środków europejskiej i płatności z BGK............................ 281 8.3. Zwrot środków oraz wykluczenie z prawa ich otrzymania.......... 283 Część druga PRAWO PODATKOWE Rozdział I Pojęcie i źródła prawa podatkowego......................................................................... 287 Rozdział II Stanowienie prawa podatkowego.............................................................................. 291 Rozdział III Wykładnia prawa podatkowego................................................................................ 299 Rozdział IV Normatywne elementy konstrukcji podatków....................................................... 307 Rozdział V Sankcje podatkowe i unikanie opodatkowania...................................................... 315 A. Sankcje podatkowe w systemie prawa............................................................... 315 B. Pojęcie sankcji podatkowych.............................................................................. 318 C. Konstrukcja sankcji podatkowych..................................................................... 322 D. Unikanie opodatkowania.................................................................................... 325 Rozdział VI System podatkowy i klasyfikacja rodzajowa podatków........................................ 329 A. System podatkowy a system prawa podatkowego........................................... 329 B. Zarys rozwoju polskiego systemu podatkowego.............................................. 331 1. Podatki przychodowe i majątkowe............................................................. 333 2. Podatki dochodowe....................................................................................... 337 3. Podatki od przeniesienia praw majątkowych (podatki transferowe).... 340 4. Podatki od obrotu profesjonalnego (podatki konsumpcyjne)................ 343 5. Podatki sektorowe......................................................................................... 347 C. Klasyfikacja rodzajowa podatków..................................................................... 349 Część trzecia MATERIALNE PRAWO PODATKOWE – CZĘŚĆ OGÓLNA Rozdział I Zakres regulacji ogólnego prawa podatkowego..................................................... 355 Rozdział II Podstawowe podmioty stosunków prawnopodatkowych i ich odpowiedzialność.................... 359 A. Wierzyciel podatkowy i organy podatkowe..................................................... 359 B. Dłużnicy podatkowi i ich odpowiedzialność................................................... 361 Rozdział III Stosunek zobowiązania podatkowego...................................................................... 365 A. Konstrukcja prawna............................................................................................. 365 B. Obowiązek podatkowy a zobowiązanie podatkowe....................................... 368 C. Powstawanie zobowiązań podatkowych........................................................... 369 D. Termin płatności, zaległość podatkowa i opłata prolongacyjna.................... 372 E. Wygasanie zobowiązań podatkowych oraz ulgi w spłacie zobowiązań podatkowych................ 374 1. Efektywne sposoby wygasania zobowiązań podatkowych..................... 374 2. Nieefektywne sposoby wygasania zobowiązań podatkowych............... 380 Rozdział IV Nadpłata i zwrot podatku........................................................................................... 387 A. Instytucja nadpłaty podatku............................................................................... 387 B. Zobowiązanie z tytułu nadpłaty podatku........................................................ 389 C. Instytucja zwrotu podatku.................................................................................. 391 Rozdział V Sukcesja podatkowa..................................................................................................... 393 Rozdział VI Odpowiedzialność podatkowa osób trzecich.......................................................... 397 Rozdział VII Zabezpieczanie zobowiązań podatkowych............................................................. 405 Rozdział VIII Ogólna klauzula przeciwdziałająca unikaniu opodatkowania........................... 409 Rozdział IX Urzędowe interpretacje przepisów prawa podatkowego i pokrewne instytucje prawne....... 413 A. Urzędowe interpretacje przepisów prawa podatkowego................................ 413 B. Opinie w sprawie opodatkowania wyrównawczego....................................... 416 C. Opinie zabezpieczające i opinie w sprawie operacji transgranicznych........ 417 D. Porozumienie inwestycyjne................................................................................ 419 Rozdział X Umowa o współdziałanie i porozumienia podatkowe.......................................... 421 Rozdział XI Informacje podatkowe i informacje o schematach podatkowych...................... 423 Część czwarta MATERIALNE PRAWO PODATKOWE – CZĘŚĆ SZCZEGÓŁOWA Rozdział I Podatki obrotowe – „czynnościowe”........................................................................ 429 A. Istota podatków obrotowych.............................................................................. 429 1. Charakterystyka podatków obrotowych – istota konstrukcji................ 429 2. Charakterystyka podatków obrotowych – społeczna doniosłość.......... 430 3. Charakterystyka podatków obrotowych – ekonomiczna regresja......... 430 4. Czynności podlegające opodatkowaniu – sektory działalności............. 431 5. Czynności podlegające opodatkowaniu – katalogi.................................. 431 6. Czynności podlegające opodatkowaniu – sposób zdefiniowania.......... 432 7. Strona podmiotowa podatków obrotowych – podatnicy........................ 434 8. Strona podmiotowa podatków obrotowych – inne podmioty podatkowe......................... 434 9. Formy podatków obrotowych – akcyzy i monopole................................ 435 10. Formy podatków obrotowych – podatek od czynności cywilnoprawnych i opłaty stemplowe............................ 436 11. Formy podatków obrotowych – powszechny podatek obrotowy........... 436 12. Formy podatków obrotowych – pozostałe................................................ 437 13. Harmonizacja i stan prawa w zakresie podatków obrotowych.............. 438 B. Podatek od towarów i usług (VAT).................................................................... 438 1. Zasady ogólne podatku od towarów i usług (VAT).................................. 438 2. Zakres opodatkowania................................................................................. 440 2.1. Przedmiot opodatkowania................................................................ 440 2.2. Podmiot podatkowy........................................................................... 445 2.3. Miejsce dokonania czynności podlegającej opodatkowaniu........ 450 2.4. Aspekt temporalny............................................................................. 451 3. Wymiar i zapłata zobowiązania podatkowego......................................... 452 3.1. Podatek należny.................................................................................. 452 3.2. Podatek naliczony............................................................................... 455 3.3. Podatek z art. 108 u.p.t.u.................................................................... 459 4. Obowiązki instrumentalne.......................................................................... 460 4.1. Fakturowanie i rejestrowanie z wykorzystaniem kas rejestrujących......................... 460 4.2. Ewidencje i deklaracje podatkowe................................................... 461 4.3. Mechanizm podzielonej płatności................................................... 462 4.4. Rejestracja i tzw. biała lista................................................................ 462 C. Podatek akcyzowy................................................................................................ 463 1. Ogólna charakterystyka............................................................................... 463 2. Istotne pojęcia w zakresie podatku akcyzowego...................................... 467 3. Podmioty podatku........................................................................................ 471 4. Zdarzenia podlegające opodatkowaniu..................................................... 471 5. Podstawy opodatkowania i stawki podatkowe......................................... 474 6. Obowiązek i zobowiązanie podatkowe, płatność podatku i zwolnienia podatkowe................... 475 7. Akcyza od wybranych produktów.............................................................. 478 D. Pozostałe podatki obrotowe................................................................................ 483 1. Podatek od czynności cywilnoprawnych................................................... 483 1.1. Przedmiot opodatkowania – zakres opodatkowania.................... 483 1.2. Przedmiot opodatkowania – kwalifikacja czynności cywilnoprawnej............................. 483 1.3. Przedmiot opodatkowania – aspekt terytorialny.......................... 484 1.4. Przedmiot opodatkowania – czynności prawne pozorne, symulowane i sztuczne........................ 484 1.5. Przedmiot opodatkowania – nieosiągnięcie skutku prawnego lub gospodarczego...................... 485 1.6. Podmiot podatku od czynności cywilnoprawnych....................... 486 1.7. Powstanie i odnowienie obowiązku podatkowego........................ 486 1.8. Pobór podatku przez płatnika.......................................................... 487 1.9. Taryfa.................................................................................................... 487 2. Podatek od gier hazardowych...................................................................... 495 2.1. Założenia konstrukcji........................................................................ 495 2.2. Przedmiot opodatkowania................................................................ 495 2.3. Zasady wymiaru................................................................................. 496 3. Podatek od sprzedaży detalicznej............................................................... 496 3.1. Charakter opodatkowania................................................................. 496 3.2. Sprzedaż detaliczna............................................................................ 497 3.3. Zasady wymiaru................................................................................. 497 4. Podatek od wydobycia niektórych kopalin............................................... 498 4.1. Obowiązek podatkowy...................................................................... 498 4.2. Zasady wymiaru................................................................................. 498 Rozdział II Podatki dochodowe...................................................................................................... 501 A. Ogólna charakterystyka podatków dochodowych.......................................... 501 B. Charakter osobisty podatku dochodowego od osób fizycznych................... 508 C. Opodatkowanie dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej oraz rachunkowość i ewidencje podatkowe..................................................... 512 1. Pojęcie pozarolniczej działalności gospodarczej i formy jej opodatkowania......................... 512 2. Ustalanie dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej........... 514 3. Ewidencje podatkowe i rachunkowość....................................................... 517 4. Opodatkowanie dochodów z pozarolniczej działalności gospodarczej......................................... 520 D. Opodatkowanie dochodów kapitałowych........................................................ 521 1. Przyczyny wyodrębnienia dochodów kapitałowych................................ 521 2. Kapitały pieniężne w podatku dochodowym od osób fizycznych i zasady ich opodatkowania...... 523 3. Zyski kapitałowe w podatku dochodowym od osób prawnych oraz sposób ich opodatkowania............................. 526 E. Opodatkowanie dochodów z pracy zarobkowej.............................................. 528 1. Uwagi wstępne............................................................................................... 528 2. Dochody ze stosunku pracy oraz stosunków pokrewnych..................... 529 3. Dochody z działalności wykonywanej osobiście...................................... 531 4. Dochody z praw majątkowych.................................................................... 533 5. Opodatkowanie dochodów z zatrudnienia a z samozatrudnienia........ 534 6. Przychody zwolnione z opodatkowania w ramach tzw. ulg................... 535 F. Opodatkowanie innych dochodów.................................................................... 536 G. Międzynarodowe prawo podatkowe.................................................................. 541 1. Międzynarodowe podwójne opodatkowanie............................................ 541 2. Umowy o unikaniu podwójnego opodatkowania dochodu.................... 543 3. Charakterystyka podstawowych pojęć i struktury MK OECD............. 544 4. Projekt BEPS i Konwencja MLI................................................................... 550 Rozdział III Podatki majątkowe....................................................................................................... 553 A. Istota podatków majątkowych............................................................................ 553 B. Opodatkowanie nieruchomości. Podatki rolny, leśny i od nieruchomości.............................. 555 1. Ogólne zasady opodatkowania nieruchomości........................................ 555 2. Podatek katastralny....................................................................................... 558 3. Rozgraniczenie podatków rolnego, leśnego i od nieruchomości........... 561 4. Konstrukcja podatków rolnego, leśnego i od nieruchomości................. 562 5. Opodatkowanie budowli podatkiem od nieruchomości......................... 564 C. Opodatkowanie majątku ruchomego i innych aktywów............................... 565 1. Charakterystyka ogólna............................................................................... 565 2. Podatek od niektórych instytucji finansowych......................................... 566 3. Podatek od środków transportowych......................................................... 569 4. Wybrane opłaty miejscowe dotyczące majątku ruchomego................... 572 D. Podatek od spadków i darowizn......................................................................... 575 Część piąta PUBLICZNE PRAWO BANKOWE Rozdział I Zakres i źródła prawa bankowego w Polsce i w Unii Europejskiej..................... 585 Rozdział II Podstawowe podmioty prawa bankowego............................................................... 593 Rozdział III Tworzenie, funkcjonowanie i likwidacja banku.................................................... 603 A. Proces tworzenia banku...................................................................................... 603 B. Czynności bankowe i monopol bankowy......................................................... 609 C. Normy ostrożnościowe i gospodarka finansowa banku – ogólna charakterystyka........................ 612 D. Plan naprawy, likwidacja i upadłość banku..................................................... 615 Rozdział IV Narodowy Bank Polski, Europejski Bank Centralny i Europejski System Banków Centralnych.................................................................................................... 621 Rozdział V Nadzór bankowy........................................................................................................... 635 Rozdział VI System ochrony depozytów i interesów klientów banku...................................... 649 Bibliografia.................................................................................................................... 665 Skorowidz....................................................................................................................... 669 O Autorach..................................................................................................................... 689