Uznawanie i wykonywanie orzeczeń w sprawach cywilnych w Unii Europejskiej

Książka przedstawia uporządkowaną i przystępną analizę unijnych aktów regulujących współpracę sądów w sprawach cywilnych. Przeanalizowano w niej 13 rozporządzeń unijnych zawierających klauzulę uznawania orzeczeń w sprawach cywilnych i handlowych, w tym rozporządzenia Bruksela I, Bruksela I bis, Bruksela II bis oraz ponad 150 interpretujących je orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W opracowaniu zaprezentowano m.in: powiązania między przepisami o uznawaniu orzeczeń a regulacjami dotyczącymi jurysdykcji, doręczeń, przeprowadzania dowodów i egzekucji; zakresy zastosowania poszczególnych rozporządzeń i powiązania między nimi; kluczowe dla tematyki pojęcie orzeczenia sądu krajowego oraz trzy mechanizmy uznawania i wykonywania orzeczeń. Systemowe spojrzenie na swobodny przepływ orzeczeń w Unii Europejskiej prowadzi autorkę do postulatu radykalnej reformy w tym zakresie i przyjęcia jednej klauzuli uznawania.Adresaci:Publikacja jest przeznaczona dla praktyków prawa: sędziów, adwokatów, radców prawnych, którzy w swojej pracy zawodowej spotykają się ze sprawami z elementem transgranicznym. Będzie przydatna również dla komorników w zakresie wykonywania przez nich orzeczeń innych państw Unii Europejskiej.

Wykaz skrótów | str. 19 Przedmowa | str. 27 Wstęp | str. 31 Rozdział I Geneza i specyfika europejskiej przestrzeni sądowej | str. 39 1. Ewolucja zasady wzajemnego uznawania orzeczeń cywilnych w UE | str. 39 1.1. Konwencja brukselska (1968) i konwencja z Lugano (1988) | str. 39 1.2. Działania w latach 80. i pierwszej połowie lat 90. XX w. | str. 42 1.3. Traktat z Amsterdamu i szczyt w Tampere | str. 43 1.4. Działania prawodawcze w XXI w. | str. 45 1.4.1. Prawo pochodne z zakresu współpracy sądów w sprawach cywilnych przyjęte w latach 2000-2016 | str. 47 1.4.2. Przegląd chronologiczny rozporządzeń zawierających klauzulę uznawania orzeczeń przyjętych w latach 2000-2016 | str. 50 2. Zróżnicowany stopień wzajemnego uznawania w europejskiej przestrzeni sądowej | str. 59 2.1. Pojęcie europejskiej przestrzeni sądowej | str. 59 2.2. Wzajemne zaufanie jako podstawa EPS | str. 62 3. Aktualne kompetencje Unii do regulowania wzajemnego uznawania orzeczeń | str. 69 3.1. Kompetencje wewnętrzne Unii dotyczące współpracy sądów w sprawach cywilnych | str. 69 3.2. Wzmocniona współpraca | str. 73 3.3. Kompetencje Unii do zawierania umów międzynarodowych dotyczących współpracy sądów w sprawach cywilnych | str. 75 3.4. Podsumowanie | str. 76 Rozdział II Konieczność zapewnienia skuteczności prawa unijnego - wykładnia autonomiczna i zakaz naruszania effet utile rozporządzeń unijnych | str. 77 1. Uwagi wstępne | str. 77 1.1. Autonomia proceduralna państw członkowskich versus skuteczność prawa unijnego | str. 77 1.2. Specyfika pytań prejudycjalnych w zakresie współpracy sądów w sprawach cywilnych | str. 79 2. Autonomiczna wykładnia prawa unijnego | str. 82 2.1. Pojęcia autonomiczne | str. 82 2.2. Sposób przeprowadzania wykładni autonomicznej | str. 86 2.3. Aspekt negatywny wykładni autonomicznej | str. 87 2.3.1. Wykładnia w oderwaniu od prawa krajowego | str. 87 2.3.2. Wykładnia w oderwaniu od przepisów unijnych dotyczących innych polityk | str. 90 2.3.3. Wykładnia w oderwaniu od przepisów unijnych dotyczących innych zagadnień z zakresu współpracy sądów w sprawach cywilnych | str. 91 2.4. Aspekt pozytywny wykładni autonomicznej | str. 93 2.4.1. Systematyka/kontekst rozporządzenia | str. 95 2.4.1.1. Kontekst danego rozporządzenia | str. 95 2.4.1.2. Szersze postrzeganie kontekstu - zalążki wykładni systemowej | str. 99 2.4.2. Cele europejskiej przestrzeni sądowej w sprawach cywilnych - cele poszczególnych rozporządzeń | str. 102 2.4.2.1. Cele konwencji brukselskiej i rozporządzeń Bruksela I i I bis | str. 102 2.4.2.2. Cele rozporządzenia Bruksela II bis | str. 106 2.4.2.3. Cele rozporządzenia o alimentach (4/2009) | str. 109 2.4.2.4. Podsumowanie | str. 110 2.5. Wykładnia w poszanowaniu praw podstawowych | str. 111 3. Zakaz naruszania skuteczności (effet utile) rozporządzeń unijnych | str. 118 3.1. Sprawy, w których Bruksela I ma zastosowanie, ale stosuje się krajowe przepisy proceduralne | str. 119 3.2. Sprawy, w których rozporządzenie Bruksela I ma zastosowanie, ale pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa | str. 121 3.3. Sprawy, w których rozporządzenie Bruksela I nie ma zastosowania | str. 123 3.4. Zakaz naruszania skuteczności rozporządzenia Bruksela II bis | str. 125 Rozdział III Uznawanie i wykonywanie orzeczeń na tle innych unijnych regulacji dotyczących współpracy sądów w sprawach cywilnych | str. 128 1. Wzajemne uznawanie a harmonizacja przepisów dotyczących jurysdykcji | str. 128 1.1. Równoległe regulowanie jurysdykcji i uznawania orzeczeń | str. 128 1.2. Regulacja jurysdykcji jako warunek konieczny uznawania orzeczeń | str. 131 1.3. Ogólny zarys regulacji dotyczących jurysdykcji i mechanizmów jej kontroli | str. 134 1.3.1. Równouprawnienie sądów do badania jurysdykcji i zakaz kontroli jurysdykcji przez sądy innych państw członkowskich | str. 134 1.3.2. Rozporządzenie Bruksela I | str. 135 1.3.3. Rozporządzenie Bruksela II bis | str. 142 1.3.4. Alimenty | str. 151 1.3.5. Dziedziczenie | str. 153 1.4. Kontrola jurysdykcji i dopuszczalności postępowania | str. 154 1.5. Przepisy dotyczące zawisłości sprawy (lis pendens) | str. 155 1.5.1. Podstawowe cechy instytucji lis pendens | str. 155 1.5.2. Odstępstwo od zasady chronologii powództw na gruncie rozporządzenia Bruksela I | str. 159 1.5.3. Powiązanie zasady lis pendens z uznawaniem orzeczeń | str. 163 2. Wzajemne uznawanie orzeczeń a inne regulacje dotyczące współpracy sądów | str. 165 2.1. Uwagi wstępne | str. 165 2.2. Przeprowadzanie dowodów w innym państwie członkowskim | str. 167 2.3. Doręczenie dokumentów | str. 169 2.3.1. Uwagi wstępne | str. 169 2.3.2. Rozporządzenie 1393/2007 | str. 170 2.3.2.1. Metody doręczeń | str. 172 2.3.2.2. Możliwość odmowy przyjęcia dokumentu | str. 174 2.3.3. Doręczanie dokumentu wszczynającego postępowanie w razie braku adresu pozwanego | str. 176 2.3.4. Kilkukrotna kontrola prawidłowości doręczenia dokumentu wszczynającego postępowanie w przypadku orzeczenia zaocznego | str. 177 2.3.4.1. Kontrola przed wydaniem orzeczenia | str. 179 2.3.4.2. Kontrola po wydaniu orzeczenia | str. 182 3. Wpływ regulacji dotyczących wzajemnego uznawania orzeczeń na krajowe postępowania egzekucyjne | str. 187 Rozdział IV Materialny, czasowy i terytorialny zakres zastosowania zasady wzajemnego uznawania w sprawach cywilnych i handlowych | str. 191 1. Uwagi wstępne | str. 191 2. Kolejność zastosowania aktów przy określaniu podstawy prawnej uznawania | str. 193 2.1. Ustalenie, czy państwa, których sprawa dotyczy, nie są związane konwencją międzynarodową mającą pierwszeństwo w stosunku do prawa unijnego | str. 194 2.1.1. Konwencje mogące wejść w zbieg z rozporządzeniem Bruksela I | str. 194 2.1.2. Konwencje mogące wejść w zbieg z rozporządzeniem Bruksela II bis | str. 198 2.1.3. Konwencje mogące wejść w zbieg z rozporządzeniem o alimentach | str. 200 2.1.4. Konwencje mogące wejść w zbieg z rozporządzeniem o dziedziczeniu | str. 201 2.2. Ustalenie, czy orzeczenie dotyczy sprawy cywilnej i handlowej wchodzącej w zakres prawa unijnego | str. 201 2.3. Ustalenie, czy państwa związane są dwu- lub wielostronną umową międzynarodową łączącą państwo wydania i państwo wykonania orzeczenia | str. 204 2.4. Ustalenie, czy uznanie/wykonanie jest możliwe na podstawie prawa państwa uznania/wykonania orzeczenia | str. 205 3. Materialny (przedmiotowy) zakres zastosowania unijnej zasady wzajemnego uznawania orzeczeń | str. 207 3.1. Uwagi wstępne | str. 207 3.2. Wymóg transgraniczności sprawy | str. 210 3.3. Sprawy cywilne i handlowe w rozporządzeniu Bruksela I | str. 213 3.3.1. Uwagi wstępne | str. 213 3.3.2. Autonomiczne pojęcie prawa unijnego | str. 216 3.3.3. Wyłączenie sporów o charakterze publicznoprawnym | str. 217 3.3.4. Autonomiczne pojęcie władztwa publicznego | str. 220 3.3.5. Badanie charakteru stosunku prawnego i przedmiotu sporu | str. 220 3.3.6. Określenie charakteru sporu w przypadku wielości stosunków prawnych | str. 225 3.3.6.1. Powiązanie z roszczeniem o charakterze publicznoprawnym | str. 225 3.3.6.2. Powiązanie z roszczeniem objętym wyjątkiem z art. 1 ust. 2 rozporządzenia Bruksela I | str. 228 3.3.6.3. Środki tymczasowe | str. 229 3.3.6.4. Kary pieniężne/grzywny przymuszające do wykonania orzeczenia sądowego | str. 231 3.3.7. Roszczenia pieniężne bezsporne i drobne | str. 235 3.3.7.1. Roszczenia pieniężne bezsporne | str. 236 3.3.7.2. Fakultatywne procedury europejskie dla transgranicznych bezspornych roszczeń pieniężnych oraz drobnych roszczeń | str. 237 3.4. Sprawy małżeńskie i odpowiedzialności rodzicielskiej | str. 239 3.4.1. Sprawy małżeńskie | str. 239 3.4.1.1. Przyjęcie, że pojęcie małżeństwa ma autonomiczny unijny charakter | str. 242 3.4.1.2. Przyjęcie, że małżeństwo jest definiowane z odesłaniem do przepisów krajowych | str. 243 3.4.1.3. Podsumowanie | str. 245 3.4.2. Sprawy dotyczące odpowiedzialności rodzicielskiej | str. 245 3.4.3. Dwa mechanizmy uznawania/wykonalności orzeczeń w rozporządzeniu Bruksela II bis | str. 251 3.5. Sprawy z zakresu obowiązków alimentacyjnych wynikających ze stosunku rodzinnego, pokrewieństwa, małżeństwa lub powinowactwa | str. 251 3.6. Sprawy z zakresu testamentów i dziedziczenia, w tym obowiązków alimentacyjnych powstających w związku ze śmiercią | str. 254 3.7. Sprawy z zakresu upadłości, układów i innych podobnych postępowań | str. 259 3.8. Sprawy z zakresu stosunków majątkowych wynikających z małżeństwa lub związku uznawanego za mający skutki porównywalne do skutków małżeństwa | str. 261 3.9. Dziedziny nieobjęte unijną zasadą wzajemnego uznawania orzeczeń | str. 266 3.9.1. Sprawy z zakresu stanu cywilnego, zdolności prawnej lub zdolności do czynności prawnych osób fizycznych | str. 268 3.9.2. Ubezpieczenia społeczne | str. 273 3.9.3. Sądownictwo polubowne | str. 278 3.9.3.1. Uwagi wstępne | str. 278 3.9.3.2. Kwestie związane z sądownictwem polubownym objęte zakresem zastosowania rozporządzenia Bruksela I | str. 281 3.9.3.3. Zapis na sąd polubowny jako kwestia wstępna | str. 282 3.9.3.4. Zakaz prowadzenia postępowań przed sądami ze względu na zapis na sąd polubowny | str. 283 3.9.3.5. Wyłączenie dotyczące arbitrażu w rozporządzeniu Bruksela I bis | str. 288 3.9.3.6. Podsumowanie | str. 290 4. Zakres terytorialny zastosowania zasady wzajemnego uznawania | str. 291 4.1. Uwagi wstępne | str. 291 4.2. Specjalna pozycja Danii, Irlandii i Zjednoczonego Królestwa | str. 293 4.2.1. Specjalna pozycja Zjednoczonego Królestwa i Irlandii | str. 294 4.2.2. Specjalna pozycja Danii | str. 295 5. Zakres czasowy stosowania zasady wzajemnego uznawania | str. 298 5.1. Uwagi wstępne | str. 298 5.2. Rozpoczęcie stosowania rozporządzeń | str. 300 5.3. Klauzule przejściowe | str. 301 5.4. Równoczesne stosowanie rozporządzeń w przypadku ich przekształceń | str. 302 5.5. Wejście w życie rozporządzeń w nowych państwach członkowskich | str. 303 Rozdział V Formalny zakres zastosowania zasady wzajemnego uznawania orzeczeń - pojęcie orzeczenia wydanego przez sąd | str. 311 1. Uwagi wstępne | str. 311 2. Pojęcie sądu państwa członkowskiego | str. 315 2.1. Autonomiczność i różnorodność pojęcia "sąd" | str. 315 2.2. Wykluczenie sądów międzynarodowych i polubownych | str. 316 2.3. Pojęcie sądu w poszczególnych rozporządzeniach | str. 318 2.3.1. Pojęcie sądu w rozporządzeniach Bruksela I i I bis oraz w rozporządzeniu o ETE | str. 318 2.3.1.1. Sąd państwa członkowskiego | str. 318 2.3.1.2. Sądy wspólne dla kilku państw członkowskich | str. 322 2.3.2. Pojęcie sądu w rozporządzeniach Bruksela II bis, o ENZ i upadłościowych | str. 325 2.3.3. Pojęcie sądu w rozporządzeniach o alimentach, o dziedziczeniu, o stosunkach majątkowych wynikających z małżeństw lub zarejestrowanych związków partnerskich oraz o środkach ochrony | str. 327 2.3.3.1. Dwuelementowa definicja | str. 327 2.3.3.2. Pojęcie sądu w rozporządzeniu o alimentach | str. 327 2.3.3.3. Pojęcie sądu w rozporządzeniu o dziedziczeniu | str. 328 2.3.3.4. Pojęcie sądu w rozporządzeniach o stosunkach majątkowych | str. 330 2.3.3.5. Pojęcie organu wydającego w rozporządzeniu o środkach ochrony w sprawach cywilnych | str. 330 2.3.3.6. Podsumowanie | str. 331 3. Pojęcie orzeczenia | str. 332 3.1. Uwagi wstępne | str. 332 3.2. Autonomiczna i szeroka interpretacja pojęcia "orzeczenie" w rozporządzeniach Bruksela I i I bis | str. 333 3.3. Ogólne wymogi dotyczące orzeczenia sądowego na gruncie rozporządzenia Bruksela I | str. 335 3.3.1. Wymóg "rozstrzygania przez sąd" | str. 336 3.3.2. Wymóg kontradyktoryjności zaistniałej lub potencjalnej | str. 337 3.4. Pojęcie orzeczenia - rodzaje orzeczeń objętych klauzulą uznawania | str. 338 3.4.1. Orzeczenia dotyczące dowodów | str. 338 3.4.2. Środki tymczasowe | str. 342 3.4.2.1. Uwagi wstępne | str. 342 3.4.2.2. Środki tymczasowe wydawane przez sąd mający jurysdykcję w sprawie głównej | str. 344 3.4.2.3. Środki tymczasowe wydawane przez sąd niemający jurysdykcji w sprawie głównej | str. 350 3.4.2.4. Ustalenie, czy środek został zarządzony przez sąd mający właściwość do rozpoznania sprawy co do istoty | str. 360 3.4.3. Orzeczenia rozstrzygające o jurysdykcji międzynarodowej | str. 362 3.4.3.1. Orzeczenia stwierdzające niewłaściwość sądu | str. 362 3.4.3.2. Orzeczenia zakazujące stronie prowadzenia postępowań przed innymi sądami | str. 364 3.4.4. Orzeczenia nakładające kary, sankcje i grzywny - wymóg ostatecznego określenia wysokości kary pieniężnej | str. 368 3.4.5. Orzeczenia o orzeczeniach | str. 370 Rozdział VI Trzy mechanizmy uznawania i stwierdzania wykonalności orzeczeń cywilnych w UE oraz skutek uznania | str. 373 1. Uwagi wstępne | str. 373 2. Grupa aktów realizujących model z rozporządzenia Bruksela I (grupa I) | str. 376 2.1. Uznawanie orzeczeń - powoływanie się na orzeczenie przed sądem lub organem innego państwa członkowskiego | str. 378 2.2. Stwierdzanie wykonalności | str. 379 2.2.1. Wymóg wykonalności przy stwierdzaniu wykonalności i wykonywaniu orzeczeń | str. 381 2.2.2. Wniosek o stwierdzenie wykonalności | str. 384 2.2.3. Postępowanie | str. 385 2.3. Sposoby obrony przed uznaniem i stwierdzeniem wykonalności | str. 389 2.3.1. Uwagi ogólne | str. 389 2.3.2. Przegląd przesłanek odmowy uznania i stwierdzenia wykonalności | str. 392 2.3.3. Charakter podstaw odmowy uznania/stwierdzenia wykonalności orzeczenia | str. 397 2.3.4. Zakaz stosowania przesłanek odmowy w sposób dyskryminujący | str. 399 2.3.5. Oczywista sprzeczność uznania z porządkiem publicznym | str. 400 2.3.5.1. Treść pojęcia "porządek publiczny" | str. 403 2.3.5.2. Powiązanie klauzuli porządku publicznego z zakazem kontroli merytorycznej orzeczeń | str. 405 2.3.5.3. Nieproporcjonalne ograniczenie prawa podstawowego jako podstawa odmowy uznania orzeczenia | str. 407 2.3.5.4. Uwzględnienie dobra dziecka w klauzuli porządku publicznego na gruncie rozporządzenia Bruksela II bis | str. 410 2.3.6. Naruszenie prawa do obrony w przypadku wyroku zaocznego | str. 410 2.3.6.1. Ewolucja przesłanki odmowy uznania orzeczenia ze względu na naruszenie prawa do obrony | str. 410 2.3.6.2. Warunki zastosowania art. 34 pkt 2 rozporządzenia Bruksela I | str. 413 2.3.7. Sprzeczność z innym orzeczeniem | str. 419 2.3.8. Dodatkowa podstawa odmowy uznania orzeczeń na gruncie rozporządzeń Bruksela I i I bis - naruszenie niektórych przepisów o jurysdykcji | str. 423 2.3.8.1. Naruszenie przepisów jurysdykcyjnych chroniących słabszą stronę umowy | str. 424 2.3.8.2. Naruszenie przepisów dotyczących jurysdykcji wyłącznej | str. 426 2.3.9. Dodatkowe przesłanki odmowy w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej (rozporządzenie Bruksela II bis) | str. 428 3. Grupa aktów wprowadzających automatyczne i bezwarunkowe uznanie (grupa II) | str. 429 3.1. Uwagi wstępne | str. 429 3.2. Warunki zastosowania mechanizmu automatycznej wykonalności orzeczeń dotyczących prawa do kontaktów z dzieckiem i powrotu dziecka | str. 431 3.3. Normy minimalne dotyczące zagwarantowania sprawiedliwego procesu | str. 435 3.4. Charakter zaświadczenia i centralna rola sądów wydających orzeczenie | str. 438 3.5. Automatyczne uznawanie i wykonalność orzeczeń | str. 439 3.6. Sposoby obrony przed orzeczeniem | str. 443 4. Grupa aktów realizujących model Bruksela I bis (grupa III) . 446 4.1. Uwagi wstępne | str. 446 4.2. Rozporządzenie Bruksela I bis | str. 447 4.3. Rozporządzenie o środkach ochrony w sprawach cywilnych | str. 449 5. Skutek uznania | str. 451 5.1. Uwagi wstępne | str. 451 5.2. Wykonalność a prawomocność | str. 451 5.3. Zasada rozszerzenia skutków | str. 452 5.4. Powaga rzeczy osądzonej | str. 454 5.5. Dostosowanie środka lub orzeczenia nieznanego w państwie wykonania | str. 457 5.6. Skutek orzeczeń dotyczących unijnych i krajowych znaków towarowych | str. 459 Zakończenie | str. 463 Bibliografia | str. 477 Akty prawne | str. 493 Orzecznictwo | str. 503