Filozofia europejskiego wymiaru sprawiedliwości. O ewolucji fundamentów unijnego porządku prawnego

Gdy prawo i instytucje zaczynają służyć bezwzględnej polityce, zamiast ją cywilizować i krępować, zniszczony zostaje jeden z fundamentów powojennego ładu europejskiego: wiara, że każda władza polityczna musi być władzą ograniczoną i kontrolowaną przez instytucje od niej niezależne, przede wszystkim sądy. Prawo, rule of law, efektywna kontrola sądowa, powaga wyroków, Konstytucja, wspól­nota – to słowa klucze definiujące europejską filozofię sądzenia i istotę unijnego wymiaru sprawiedliwości. Myślenie w kategoriach tej filozofii jest polską racją stanu w tych niedobrych czasach w nieliberalnej Polsce A.D. 2020. Autor argumentuje, że stawką jest nasze dalsze trwanie w europejskiej wspólnocie prawa, której reguły i zasady z własnej woli zaakceptowaliśmy w 2004 r. i które były marzeniem oraz aspiracją całych generacji Polaków po 1945 r. albo... definitywny POLEXIT.

Wykaz skrótów | str. 15 Od autora | str. 17 Martin Shapiro Foreword | str. 25 Martin Shapiro Słowo wstępne | str. 29 Prolog Dlaczego książka o unijnym sądzeniu 16 lat po Akcesji? | str. 33 1. Prawnik i Prawo Granicy | str. 33 2. Kontekst | str. 39 3. Przejmowanie państwa i obywatelskie TAK lub NIE | str. 42 4. Polityka resentymentu jako doktryna konstytucyjna | str. 56 5. Instytucja i fundamenty | str. 59 5.1. Wspólnota prawa: bez wojny | str. 59 5.2. Nie ma Unii bez sądu | str. 60 5.3. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej: Prawo – Etos – Trwanie – Przetrwanie | str. 63 5.4. Wierność unijnemu systemowi ochrony prawnej | str. 67 5.5. Sędziowska obietnica w prawie unijnym | str. 75 5.6. Czujne jednostki – prawdziwi strażnicy prawa europejskiego | str. 82 5.7. NIE dla samopomocy | str. 87 5.8. Prawo europejskie w sądach polskich | str. 89 Część pierwsza „Wspólnotowy umysł” | str. 93 1. Aktywizm sądowy. Mit i rzeczywistość | str. 95 1.1. Problem i terminologia | str. 95 1.2. Jak pisać o Trybunale Sprawiedliwości Unii Europejskiej i jak rozumieć jego rolę? | str. 101 2. Uzurpacja („aktywizm”) funkcji prawodawczej czy obrona systemu prawnego przed dezintegracją? | str. 104 3. Jak rozumuje sędzia unijny? | str. 106 3.1. Model | str. 106 3.1.1. Sprawy łatwe – trudne i pytanie o dyskrecjonalność sędziowską | str. 106 3.1.2. Sędzia unijny w świecie niedoskonałego tekstu | str. 112 3.1.3. Trzy konteksty rozumowania sędziego Trybunału Sprawiedliwości | str. 113 Podsumowanie. Od sądowego aktywizmu do unijnej racjonalności argumentacyjnej | str. 119 Część druga „Wspólnotowa metoda”. Teoria i aplikacja | str. 122 1. Teoria | str. 122 1.1. Filozofia art. 19 Traktatu o Unii Europejskiej i wspólnota prawa | str. 122 1.2. Pluralizm argumentacyjny | str. 125 1.3. Spójność powiązania argumentów | str. 126 1.4. Substrat unijnej rozumności: zasady, | str. , wartości | str. 128 2. Unijna metoda. Aplikacja | str. 129 2.1. Od „ducha” i systemu Traktatu do bezpośredniego skutku prawa europejskiego | str. 130 2.2. Łączenie i konstruowanie argumentów wzajemnie się wspierających. Sprawa ADBHU | str. 133 2.3. Porządki pierwszeństwa argumentów w ramach spójnego systemu kontroli sądowej. Sprawa Les Verts | str. 135 2.4. W obronie integralności systemu prawnego. Sprawa Foto-Frost | str. 140 3. Europejska filozofia sądzenia. W służbie wspólnoty prawa i obywateli | str. 146 4. Precedens w prawie europejskim | str. 155 4.1. Europejski precedens. Nie „czy?”, ale „jak?” | str. 155 4.1.1. Fundamenty traktatowe | str. 159 4.1.2. Fundamenty proceduralne | str. 163 4.2. Unijna ścieżka precedensu | str. 164 4.2.1. Rekonstrukcja | str. 164 4.2.2. Aplikacja | str. 167 4.2.3. Problem instrumentalizacji precedensu | str. 173 4.2.4. Precedens i aktorzy integracji | str. 174 4.2.5. Precedens i sąd wobec wyzwania „zmiany” | str. 177 4.3. Jakość precedensu i tożsamość sądu | str. 179 5. Dialog sądowy w prawie europejskim | str. 184 5.1. Unijny dialog sądowy. Postępowanie prejudycjalne | str. 186 5.1.1. Dialog jako istota postępowania prejudycjalnego | str. 188 5.1.2. Dialog i podział jurysdykcji na podstawie art. 267 TFUE | str. 193 5.1.3. Artykuł 267 TFUE i jurysdykcja Trybunału Sprawiedliwości | str. 197 5.1.4. W kierunku dialogu kontrolowanego | str. 200 5.1.4.1. Sprawy Foglia v. Novello jako cezura jurysdykcyjna | str. 200 5.1.4.2. Warunki dostępu sądów krajowych do Trybunału Sprawiedliwości | str. 213 5.1.5. Jaki dialog? | str. 218 5.2. Dialog sądowy w europejskiej wspólnocie sądów. Trybunał Sprawiedliwości v. Europejski Trybunał Praw Człowieka | str. 227 5.3. Sądowy dialog w działaniu. Sąd nad rzecznikiem (adwokatem) generalnym w Trybunale Sprawiedliwości | str. 234 5.3.1. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Praw Człowieka | str. 235 5.3.2. Orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości | str. 237 5.3.3. W kierunku konwergencji | str. 246 5.4. Sądowy dialog konstytucyjny i wspólnota sędziów | str. 248 5.5. Sądowy dialog i sędziowski temperament | str. 252 6. Wspólnotowa chain novel. Sędzia jako krytyk, twórca i kontynuator tradycji orzeczniczej | str. 253 6.1. Ronald Dworkin i koncepcja chain novel | str. 253 6.2. Chain novel i Trybunał Sprawiedliwości | str. 256 6.3. Chain novel i Parlament Europejski | str. 256 7. Orzeczenia wstępne Trybunału Sprawiedliwości: struktura i lektura. Jak czytać, aby zrozumieć? | str. 263 7.1. Część wstępna | str. 263 7.2. Uzasadnienie | str. 264 7.3. Pytania czy problem prawny? | str. 265 7.4. Odpowiedzi | str. 265 7.5. Cytowanie orzecznictwa | str. 266 7.6. Sentencja | str. 267 Podsumowanie. Najpierw zrozum instytucje i kontekst, a potem krytykuj | str. 268 Część trzecia Prawo i sala sądowa. O obietnicach i granicach | str. 271 1. Odkrywanie Van Gend en Loos. Sąd – Procedura – Obywatel | str. 271 1.1. Wyrok Van Gend en Loos i wielopoziomowa rekonstrukcja | str. 272 1.1.1. Poziom konstytucyjnego odczytania wyroku | str. 272 1.1.2. Poziom aplikacji wyroku | str. 274 1.1.3. Poziom implikacji wyroku | str. 275 1.2. Filozofia Van Gend en Loos. Więcej niż metafora? | str. 277 1.3. Wyrok Van Gend en Loos i idea Europy | str. 279 1.4. Van Gend en Loos jako uprawomocnienie sądu krajowego | str. 282 1.5. „Jednostka – sąd – procedura” i legitymizacja prawa europejskiego | str. 283 1.6. Van Gend en Loos. Od uprawnionej jednostki do partycypatywnego obywatela | str. 286 1.7. Van Gend en Loos i zobowiązany obywatel | str. 289 1.8. Van Gend en Loos jako sądowy pakt dla Europy wczorajszej, dzisiejszej i jutrzejszej | str. 293 2. Godność | str. 294 2.1. Spór o godność | str. 294 2.2. Prawo europejskie wobec godności | str. 299 2.3. Sąd unijny wobec godności | str. 301 2.3.1. Przełamanie milczenia. Sprawa Omega | str. 302 2.3.2. Sprawa Omega i podwaliny jurysprudencji konstytucyjnej | str. 305 2.3.3. „Życie na granicy systemów” | str. 308 3. Rzecznik (adwokat) generalny – najbardziej wpływowy głos prawa unijnego | str. 309 4. Ochrona tymczasowa w Trybunale Sprawiedliwości. Od Rospudy do Białowieży | str. 316 4.1. Postępowanie w przedmiocie ochrony tymczasowej | str. 316 4.2. Warunki dopuszczalności ochrony tymczasowej | str. 318 4.3. Ochrona tymczasowa. Przegląd orzecznictwa | str. 320 4.4. Ochrona tymczasowa w Dolinie Rospudy | str. 322 4.5. Sprawa Puszczy Białowieskiej | str. 323 5. „Prawo” jako racja argumentacyjna. Przypadek Gazociągu Północnego | str. 330 5.1. Argumentacyjny walor prawa europejskiego | str. 330 5.2. Prawo w (nie)działaniu | str. 331 5.3. Gazociąg Północny jako precedens na dzisiaj. Iura vigilantibus scripta sunt? | str. 336 Podsumowanie. Ścieżki integracji i walor odkrywania „starych” precedensów | str. 340 Część czwarta Forum | str. 342 1. Walor procedury | str. 342 2. Filozofia i istota procedury unijnej. Rekonstrukcja modelu | str. 349 2.1. Wartości proceduralne. Filozofia unijnej procedury | str. 350 2.2. Cechy i zasady proceduralne. Istota procedury unijnej | str. 354 2.3. Aplikacja modelu na przykładzie postępowania prejudycjalnego | str. 359 2.3.1. Cechy postępowania prejudycjalnego | str. 359 2.3.2. Zasady proceduralne w świetle cech postępowania prejudycjalnego | str. 363 3. Autonomia proceduralna państw członkowskich. Pragmatyczne przewartościowanie czy pryncypialne utrzymywanie status quo? | str. 368 3.1. Wyzwanie racjonalizacji orzecznictwa | str. 368 3.2. Orzecznictwo jako kontinuum | str. 370 3.3. „Sfera remedialna” i przewartościowanie autonomii proceduralnej | str. 373 3.4. Orzecznicze generacje | str. 376 3.5. Precedens Unibet. Co się stało z autonomią proceduralną? | str. 377 3.6. W kierunku pragmatycznego przewartościowania | str. 380 Podsumowanie. Orzeczniczy „Catch 22” | str. 390 Część piąta Sędziowska obietnica w prawie europejskim | str. 392 1. Sędziowie czy quasi-prawodawcy? Jaka jest rola sędziów w prawie europejskim? | str. 392 1.1. Bariery naszego myślenia o prawodawczej roli sądów | str. 392 1.2. Szczególna rola prawodawcza sądów | str. 395 2. Model kooperacyjny prawodawcy unijnego | str. 398 2.1. Prawodawcza funkcja sądu unijnego | str. 402 2.2. Kooperacja prawodawcy | str. 408 2.3. Fluktuacja funkcji sądowego prawodawcy | str. 424 2.4. Model kooperacyjny prawodawcy wobec równowagi władz i dynamiki prawa unijnego | str. 426 2.5. Komplementarność funkcji prawodawcy sądowego | str. 431 2.6. Sąd-prawodawca jako katalizator | str. 436 2.7. Problem stronniczości prawodawcy sądowego | str. 440 Podsumowanie. Obietnica sędziowska w obronie fundamentów Unii | str. 444 Epilog czy... nowy Prolog? Quo vadis Polonia? | str. 447 1. Jak myśleć i mówić o Europie w Polsce w czasie konstytucyjnego kryzysu? | str. 447 2. Rzecz o polexicie | str. 472 2.1. Obietnica roku 1989 i marzenie o Europie | str. 472 2.2. Polexit, czyli co? | str. 475 Wojciech Szczurek Posłowie | str. 483 Wybrana literatura | str. 485