Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granica wykładni

Książka jest pierwszą współczesną monografią na temat granic wykładni prawa w języku polskim. Praca omawia najważniejsze ujęcia problemu wykładni w polskiej i zachodniej filozofii prawa, zawiera również obszerne omówienie orzecznictwa. Jest pisana z perspektywy praktycznej, dotyka zatem wielu problemów o fundamentalnym znaczeniu dla praktyków stosujących prawo, jak również dla przedstawicieli nauki prawa wszystkich specjalności. Kwestia granic wykładni ma podstawowe znaczenie z punktu widzenia zasad funkcjonowania demokratycznego państwa prawa. Jest to zarazem problem, który spotyka się na co dzień w pracy każdego prawnika, rozwiązującego problemy interpretacyjne. Monografia może okazać się cenną pomocą w nauce przedmiotu teoria prawa, może również okazać się przydatna praktykom poszukującym odpowiedzi na metodologiczne pytania związane z praktycznymi problemami interpretacyjnymi.

Wykaz skrótów 11 Przedmowa 15 Rozdział I Założenia metodologiczne 17 1. Cel pracy 17 2. Podstawowe założenia metodologiczne i perspektywa przyjęta w pracy 19 2.1. Perspektywa opisowa a perspektywa normatywna 19 2.2. Perspektywa wewnętrzna i zewnętrzna 21 2.3. Perspektywa heurezy a perspektywa uzasadnienia 23 2.4. Perspektywa afilozoficzna 26 3. Szkic porządku rozważań 28 Rozdział II Wprowadzenie do koncepcji językowej granicy wykładni 31 1. Pojęcie granic wykładni 31 1.1. Pytanie o granice wykładni a tradycyjne pytania teorii prawa 31 1.2. Specyfika pytania o granice wykładni 32 1.3. Możliwe granice wykładni 34 1.4. Podstawowa charakterystyka granicy językowej 36 1.4.1. Zasada jednoznaczności 37 1.4.2. Językowe znaczenie przepisu jako granica wykładni 38 2. Historyczny rozwój koncepcji językowej granicy wykładni 40 2.1. Zasada jednoznaczności 40 2.2. Początki koncepcji znaczenia językowego jako granicy wykładni 43 3. Koncepcja językowej granicy wykładni we współczesnej niemieckiej teorii prawa i orzecznictwie 47 3.1. Ujęcie językowego znaczenia przepisu jako granicy wykładni w niemieckiej nauce o metodzie (Methodenlehre) 47 3.2. Zasada jednoznaczności i jej krytyka w niemieckiej Methodenlehre 48 3.3. Koncepcja dominująca 50 3.3.1. Funkcje i uzasadnienie granicy znaczenia językowego 50 3.3.2. Znaczenie językowe, czyli jakie? 52 3.3.3. Dopuszczalne przekroczenie granicy językowej (Rechtsfortbildung 55 3.4. Krytyka koncepcji dominującej w niemieckiej teorii prawa 59 3.5. Poglądy orzecznictwa 63 3.5.1. Zasada jednoznaczności 63 3.5.2. Granica znaczenia językowego 64 3.5.2.1. Prawo karne 64 3.5.2.2. Inne dziedziny prawa publicznego 67 3.5.2.3. Prawo cywilne 68 3.5.2.4. Niemiecki Trybunał Konstytucyjny 70 3.5.3. Podsumowanie poglądów orzecznictwa niemieckiego dotyczących językowej granicy wykładni 71 4. Koncepcja językowej granicy wykładni w polskiej teorii prawa i w orzecznictwie 72 4.1. Poglądy teorii prawa 72 4.1.1. Wstęp 72 4.1.2. Zasada clara non sunt interpretanda 74 4.1.3. Wykładnia a analogia 76 4.1.4. Stosowanie prawa a prawotwórstwo 78 4.1.5. Znaczenie językowe jako granica wykładni 78 4.2. Poglądy orzecznictwa 80 4.2.1. Sąd Najwyższy - orzecznictwo karne 80 4.2.2. Sąd Najwyższy - orzecznictwo cywilne 83 4.2.3. Naczelny Sąd Administracyjny 85 4.2.4. Trybunał Konstytucyjny 87 4.2.5. Podsumowanie poglądów orzecznictwa polskiego 90 5. Językowa granica wykładni w innych krajach - wzmianka 91 5.1. Francja 91 5.2. Wielka Brytania 91 5.3. Orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości 93 6. Funkcje granicy językowej w teorii prawa 94 Rozdział III Założenia dotyczące wykładni a granica językowa 97 1. Wstęp 97 2. Pojęcie wykładni a koncepcja granicy językowej 98 2.1. Wykładnia a rozumienie (interpretacja) prawa 98 2.2. Wykładnia sensu stricto a wykładnia sensu largo (Auslegung a Rechtsfortbildung) 102 2.3. Wykładnia operatywna a wykładnia doktrynalna 108 3. Filozoficzne interpretacje procesu stosowania prawa i wykładni a koncepcja granicy językowej 109 3.1. Dedukcyjny model stosowania prawa a granica językowa 110 3.1.1. Model sylogizmu jako zupełnego ujęcia prawniczego rozumowania 110 3.1.2. Nowoczesny model dedukcyjny 111 3.2. Hermeneutyczny model stosowania prawa i wykładni a granica językowa 113 3.2.1. Koło hermeneutyczne a granica językowa 113 3.2.2. Wykładnia (stosowanie prawa) jako analogia a problem granicy językowej 117 3.2.3. Wykładnia jako porównanie typów a granica językowa 118 3.3. Wykładnia jako dyskurs i argumentacja 120 3.4. Model wykładni jako procesu powstawania hipotez interpretacyjnych i wyboru pomiędzy nimi 121 4. Reguły i kanony wykładni a koncepcja granicy językowej 124 4.1. Różne sposoby rozumienia kanonów 125 4.2. Katalogi kanonów 128 4.2.1. Klasyczny katalog kanonów 128 4.2.2. Nowe, wykształcone w praktyce rodzaje wykładni 130 4.3. Reguły stosowania kanonów (reguły II stopnia) 133 4.3.1. Reguły procedury 133 4.3.2. Reguły preferencji 136 5. Podsumowanie - granica językowa i teoria wykładni 138 Rozdział IV Założenia filozofii języka a koncepcja językowej granicy wykładni 141 1. Wstęp 141 2. Sprecyzowanie i krytyka koncepcji językowej granicy wykładni z punktu widzenia filozofii języka 142 2.1. Sprecyzowanie koncepcji granicy językowej - semantyka logiczna H.J. Kocha i H. Rüßmanna 142 2.1.1. Znaczenie jako intensja znaku 142 2.1.2. Znaczenie jako cechy 144 2.1.3. Znaczenie jako właściwość wyrazów zawartych w tekstach prawnych 145 2.1.4. Znaczenie jako konwencja wyznaczona regułami 145 2.1.5. Założenie co do możliwości ustalenia treści konwencji językowych 146 2.1.6. Sprecyzowanie koncepcji językowej granicy wykładni 147 2.1.7. Podsumowanie koncepcji semantyki logicznej 148 2.2. Krytyka językowych założeń koncepcji możliwego znaczenia językowego z punktu widzenia współczesnych nurtów filozofii języka 148 2.2.1. Pragmatyka językowa - granica woli ustawodawcy zamiast granicy językowej 149 2.2.2. Teoria użycia 154 2.2.3. Sceptycyzm znaczeniowy 161 2.3. Normatywizm językowy i rehabilitacja granicy językowej przez M. Klatta 164 2.3.1. Normatywizm językowy 165 2.3.2. Teoria granicy językowej M. Klatta 167 2.3.2.1. Trzy podstawowe problemy 167 2.3.2.2. Sprecyzowanie granicy językowej 170 2.3.2.2.1. System granic językowych w wypadku semantycznej jasności 170 2.3.2.2.2. Specyfika granic językowych w wypadku semantycznej niejasności 172 3. Analiza założeń językowych koncepcji językowej granicy wykładni 173 3.1. Dwa modele podstawowych założeń językowych koncepcji granicy wykładni 173 3.1.1. Pre- i postinterpretacyjna koncepcja znaczenia 174 3.1.2. Ustalający albo ustanawiający charakter procedury poznania znaczenia 175 3.1.3. Istnienie albo nieistnienie jednoznaczności w prawie 176 3.2. Znaczenie semantycznej jasności w prawie 177 3.2.1. Dwie formy pytania o jednoznaczność w prawie 177 3.2.2. Znaczenie sytuacji jednoznacznie podpadających pod przepisy z punktu widzenia kontekstu heurezy i kontekstu uzasadnienia 179 3.3. Możliwość semantycznej argumentacji w sytuacji niejasności 181 4. Podsumowanie 182 Rozdział V Normatywny wymiar koncepcji językowej granicy wykładni 185 1. Wstęp 185 2. Wartości uzasadniające ograniczenie wykładni 187 2.1. Pojęcie wartości 187 2.2. Zasada podziału władz i zasada demokracji jako uzasadnienie granicy językowej 188 2.3. Pewność prawa jako uzasadnienie granicy językowej 192 2.3.1. Pojęcie pewności prawa 192 2.3.2. Pozakonstytucyjny i konstytucyjny wymiar pewności prawa 193 2.3.3. Wymóg określoności prawa 195 2.3.4. Pewność prawa a ochrona zaufania 196 2.3.5. Ochrona zaufania jako uzasadnienie granicy językowej 200 2.3.5.1. Początki koncepcji związku wykładni z ochroną zaufania 200 2.3.5.2. Współczesne ujęcie związku wykładni z ochroną zaufania 202 2.3.5.3. Ocena argumentów krytycznych wobec ochrony zaufania przez wykładnię 204 2.3.5.4. Koncepcja wykładni prima facie zamiast wykładni językowej 206 3. Szczególne zasady poszczególnych gałęzi prawa 209 4. Czynniki istotne dla ważenia wartości ochrony zaufania 210 4.1. Obciążający albo uprawniający charakter przepisu 211 4.2. Publicznoprawny lub prywatnoprawny charakter przepisu 212 4.2.1. Podział prawa na publiczne i prywatne 212 4.2.2. Porównanie roli ochrony zaufania w prawie publicznym i prywatnym 214 4.2.3. Ważenie wartości ochrony zaufania w prawie publicznym i prywatnym 215 4.3. Techniczny sposób sformułowania przepisu - klauzule generalne i pojęcia nieostre 218 4.4. Uwzględnianie czynników ważenia wartości w procesie wykładni 221 5. Podsumowanie 222 Rozdział VI Granica językowa jako granica argumentacyjna 225 1. Wstęp 225 2. Podstawy argumentacyjno-dyskursywnego ujęcia wykładni 225 2.1. Filozoficzna interpretacja wykładni jako dialogu 227 2.2. Reguły argumentacji 229 2.3. Typologia argumentów 235 2.4. Kryterium prawidłowości argumentacji 236 3. Metoda ważenia wartości 239 3.1. Metoda ważenia interesów H. Hubmanna 241 3.2. Model ważenia zasad R. Alexego 242 3.3. Model ważenia zasad J.R. Sieckmanna 243 3.4. Ważenie wartości a teoria argumentacji prawniczej 246 4. Próba oceny argumentacyjnego ujęcia wykładni 247 4.1. Filozoficzna interpretacja argumentacji 247 4.2. Struktura argumentacji 249 4.2.1. Perspektywa odkrycia 249 4.2.2. Perspektywa uzasadnienia 251 4.3. Typologia argumentów 252 4.4. Kryterium prawidłowości decyzji interpretacyjnej 255 5. Wyznaczenie granicy językowej w drodze ważenia wartości 257 5.1. Wykładnia jako ważenie wartości 257 5.2. Ważenie pomiędzy hipotezami wykładni i ważenie w ramach hipotezy wykładni 258 5.3. Wyznaczenie granicy językowej przez ważenie wartości ochrony zaufania w ramach hipotezy wykładni 261 5.4. Granice metody ważenia 263 6. Granica ochrony zaufania a panująca koncepcja granicy językowej 264 Rozdział VII Podsumowanie - zasadnicze tezy rozprawy 267 Bibliografia 273