Proces kryminalny w miastach Małopolski XVI–XVIII wieku

Praca ma na celu dokładne prześledzenie bardzo słabo dotąd zbadanej procedury karnej stosowanej w miastach przedrozbiorowej Polski. Przedmiotem badań była w tym wypadku głównie praktyka wymiaru sprawiedliwości. Omówione zostały sądy miejskie orzekające w sprawach kryminalnych, zwrócono również uwagę na innych uczestników postępowania. Przede wszystkim jednak zajęto się przebiegiem procesu, zaprezentowano m.in.: elementy śledztwa, wszczęcie postępowania przed sądem, szczegółowo opisane zostało postępowanie dowodowe, w tym przesłuchania oskarżonych, świadków, przysięga stron procesowych, opinie biegłych czy też pławienie domniemanych czarownic. Obszerne rozważania poświęcono szeroko stosowanym wówczas torturom. Omówiono spory stron procesowych, wyrokowanie, postępowanie odwoławcze, a także postępowanie wykonawcze (zwłaszcza wykonanie kar śmierci). Na podstawie przedstawionego materiału Autor pracy stara się odpowiedzieć na pytanie, czy proces miejski zachował skargowo-kontradyktoryjny charakter, czy też przekształcił się w postępowanie inkwizycyjne.

Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11 R o z d z i a ł I Sądownictwo kryminalne . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Sądy orzekające w sprawach kryminalnych . . . . . . . . . . . . 21 Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Tradycyjne formy i nazwy sądów miejskich . . . . . . . . . . . 21 Sąd wójtowsko-ławniczy. . . . . . . . . . . . . . . . . 26 Sąd radziecki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 Sąd radziecko-ławniczy . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 Sąd z udziałem cechmistrzów . . . . . . . . . . . . . . . 33 Podział czynności procesowych między sąd radziecki i wójtowsko-ławniczy . 34 Połączone sądy różnych miast . . . . . . . . . . . . . . . 39 Sąd mieszany miejsko-grodzki . . . . . . . . . . . . . . . 42 Sądy miejsko-wiejskie . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 Sądy z udziałem innych osób spoza władz miejskich . . . . . . . . 46 Sądy wyższej instancji . . . . . . . . . . . . . . . . . 48 Reformy lat dziewięćdziesiątych XVIII wieku . . . . . . . . . . 49 Składy orzekające . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 Problem orzekania sędziów we własnych sprawach . . . . . . . . . . 55 Miejsca posiedzeń sądów. . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 58 R o z d z i a ł II Właściwość sądu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 Uwagi wstępne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 Właściwość rzeczowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 Właściwość osobowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Mieszczanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Chłopi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Szlachta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71 Żydzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Inne osoby odpowiadające przed sądami miejskimi. . . . . . . . . 83 Właściwość miejscowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86 R o z d z i a ł III Uczestnicy postępowania . . . . . . . . . . . . . . . . 89 Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 89 Oskarżyciel prywatny (prywatny instygator) . . . . . . . . . . . . 89 Instygator urzędowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93 Delator . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 96 Pokrzywdzony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 100 Oskarżony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101 Obrońca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 103 Obrońcy w praktyce wymiaru sprawiedliwości . . . . . . . . . . 104 Obrońcy z wyboru i z urzędu . . . . . . . . . . . . . . . 106 Ustanawianie obrońców z urzędu . . . . . . . . . . . . . . 108 Zmiana obrońcy w trakcie procesu . . . . . . . . . . . . . 109 Osoby występujące w roli obrońców . . . . . . . . . . . . . 110 Granice obrony . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 113 Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 115 Pełnomocnik powoda (delatora). . . . . . . . . . . . . . . . 116 Pisarz i inni urzędnicy sądowi . . . . . . . . . . . . . . . . 121 Pisarz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121 Woźny, hutman ratuszny, słudzy miejscy i kat . . . . . . . . . . 122 Inne osoby biorące udział w postępowaniu . . . . . . . . . . . . 124 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 R o z d z i a ł IV Czynności przygotowawcze. Areszt tymczasowy . . . . . . . . . 127 Protestacje, obdukcje i wizje . . . . . . . . . . . . . . . . 127 Czynności zmierzające do stwierdzenia faktu popełnienia przestępstwa oraz ustalenia i ujęcia sprawcy . . . . . . . . . . . . . . . . . 129 Areszt tymczasowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 135 Podstawy tymczasowego aresztowania. Areszt a rękojemstwo . . . . . 135 Areszt powoda (delatora) . . . . . . . . . . . . . . . . 140 Cele aresztowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . 141 Organy i osoby dokonujące aresztowań . . . . . . . . . . . . 141 Miejsca przetrzymywania aresztantów . . . . . . . . . . . . 145 Warunki w aresztach . . . . . . . . . . . . . . . . . 147 Czas pobytu w areszcie . . . . . . . . . . . . . . . . . 150 Koszty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 151 Odpowiedzialność za niesłuszne tymczasowe aresztowanie . . . . . . 153 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 Ekstradycja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 154 Glejt. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155 Przeszukanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 Zabezpieczenie dowodów i mienia . . . . . . . . . . . . . . . 159 Wstępne przesłuchania oskarżonych i świadków. . . . . . . . . . . 162 Inne sposoby zbierania dowodów . . . . . . . . . . . . . . . 167 Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 167 R o z d z i a ł V Wszczęcie postępowania przed sądem . . . . . . . . . . . . 169 Uwagi wstępne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 Skarga prywatna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169 Skarga publiczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 172 Współdziałanie po stronie powodowej instygatora i delatora . . . . . . . 175 Skargi wnoszone przez gromady wiejskie, miasta i inne podmioty prawa pulicznego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 Polecenie lub żądanie rozpoznania sprawy . . . . . . . . . . . . 185 Przekazywanie spraw przez inne sądy . . . . . . . . . . . . . . 188 Wszczynanie postępowania z urzędu . . . . . . . . . . . . . . 190 Pozew i pozywanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 194 Gorący uczynek. Obwołanie . . . . . . . . . . . . . . . . . 199 Oddanie oskarżonego do sądu — prezentacja . . . . . . . . . . . . 202 Propozycja, czyli skarga . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207 Objęcie postępowaniem nowych oskarżonych . . . . . . . . . . . . 214 Problem obowiązywania zasady dyspozycyjności . . . . . . . . . . . 215 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 217 R o z d z i a ł VI Dowody. Zagadnienia wstępne . . . . . . . . . . . . . . . 219 Uwagi wstępne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 Bliższość do dowodu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 219 Ciężar dowodowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 222 Problem ustalenia corpus delicti . . . . . . . . . . . . . . . . 223 Ocena dowodów i ich wartość. In dubio pro reo . . . . . . . . . . . 224 Domniemanie niewinności . . . . . . . . . . . . . . . . . 228 R o z d z i a ł VII Dowód z dobrowolnych zeznań oskarżonego . . . . . . . . . . 229 Wstęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229 Nazwa przesłuchań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231 Czas (umiejscowienie) przesłuchań . . . . . . . . . . . . . . . 232 Przesłuchanie a odpowiedź na skargę . . . . . . . . . . . . . . 236 Przesłuchanie na wniosek czy z urzędu? . . . . . . . . . . . . . 240 Organ prowadzący przesłuchania . . . . . . . . . . . . . . . 243 Jawność czy niejawność przesłuchań? . . . . . . . . . . . . . . 246 Naciski na zeznających . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Dane osobopoznawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . 250 Sposób przesłuchania. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255 Przesłuchanie na podstawie przygotowanych pytań. . . . . . . . . 255 Przesłuchanie w formie swobodnej wypowiedzi . . . . . . . . . . 259 Łączenie metod przesłuchania . . . . . . . . . . . . . . . 262 Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 264 Powtarzanie przesłuchań. . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Wielość oskarżonych — przesłuchanie „z osobna”. Konfrontacje . . . . . . 270 Szczególne formy składania zeznań. . . . . . . . . . . . . . . 274 Przesłuchania połączone z okazaniem dowodów rzeczowych i zwłok . . . 274 Zeznania na piśmie . . . . . . . . . . . . . . . . . . 274 Sposób zapisywania zeznań . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 Język przesłuchań i protokołów. . . . . . . . . . . . . . . . 279 Koszty przesłuchania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281 R o z d z i a ł VIII Wymuszanie zeznań . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 Uwagi wstępne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 Tortury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 Tortury a zarzucane oskarżonemu przestępstwa. Częstotliwość wykorzystywania tortur w procesach karnych . . . . . . . . . . . . . . 283 „Persony od męki wolne” . . . . . . . . . . . . . . . . 285 Wniosek o zastosowanie tortur . . . . . . . . . . . . . . 286 Obrona przed odesłaniem oskarżonego na tortury . . . . . . . . . 288 Decyzja sądu. Przesłanki i cele tortur . . . . . . . . . . . . 289 Czas i miejsce wykonywania tortur . . . . . . . . . . . . . 299 Osoby asystujące przy torturach . . . . . . . . . . . . . . 301 Przebieg tortur . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303 Sposoby torturowania . . . . . . . . . . . . . . . . . 309 Miarkowanie zadawanych cierpień . . . . . . . . . . . . . 314 Potwierdzanie zeznań składanych na torturach . . . . . . . . . . 317 Powtarzanie tortur . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 Skuteczność tortur . . . . . . . . . . . . . . . . . . 322 Przetrzymanie mąk i nieprzyznanie się do winy . . . . . . . . . 323 Wykorzystywanie tortur w szczególnych celach. . . . . . . . . . 325 Zaliczanie tortur na poczet kary . . . . . . . . . . . . . . 326 Odpowiedzialność za bezpodstawne tortury . . . . . . . . . . . 326 Koszty przeprowadzenia tortur. . . . . . . . . . . . . . . 326 Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 327 Chłosta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 328 Chłosta jako wstęp do właściwych tortur . . . . . . . . . . . 328 Chłosta jako odrębny środek przymusu . . . . . . . . . . . . 329 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 336 R o z d z i a ł IX Zeznania świadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337 Nazwa przesłuchań oraz czas ich przeprowadzenia . . . . . . . . . . 337 Wymogi stawiane świadkom. . . . . . . . . . . . . . . . . 341 Liczba świadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 344 Zarządzenie inkwizycji (przesłuchania świadków) . . . . . . . . . . 346 Przysięga świadków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 348 Organ prowadzący przesłuchanie . . . . . . . . . . . . . . . 354 Sposoby przesłuchania. Interrogatoria . . . . . . . . . . . . . . 354 Problem jawności przesłuchań . . . . . . . . . . . . . . . . 361 Sposób protokołowania zeznań . . . . . . . . . . . . . . . . 363 Koszty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 364 Zeznania osób niebędących świadkami . . . . . . . . . . . . . 365 Oświadczenia delatora (powoda) . . . . . . . . . . . . . . 365 Zeznania gromad wiejskich i innych osób niebędących świadkami . . . . 367 Relacje urzędowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 368 Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 369 R o z d z i a ł X Przysięga dowodowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 Uwagi wstępne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 371 Nakazanie przysięgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 372 Istota przysięgi i jej cele. . . . . . . . . . . . . . . . . . 372 Składający przysięgę — bliższość do jej złożenia . . . . . . . . . . . 376 Współprzysiężnicy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 Czas, miejsce i sposób wykonania przysięgi . . . . . . . . . . . . 384 Rota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 388 Skutki niezłożenia przysięgi. . . . . . . . . . . . . . . . . 391 Możliwość uniknięcia przysięgi oskarżającej . . . . . . . . . . . . 392 Darowanie przysięgi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393 Koszty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393 Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 394 R o z d z i a ł XI Dokumenty, oględziny i inne dowody . . . . . . . . . . . . 395 Dowód z dokumentów. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 395 Szacowanie szkód, wydatków . . . . . . . . . . . . . . . . 397 Dowody rzeczowe i ich oględziny . . . . . . . . . . . . . . . 397 Opinia biegłych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 405 Eksperyment procesowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . 412 Okazanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 Pławienie czarownic . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 413 Koszty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 Uwagi końcowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 416 R o z d z i a ł XII Rozprawa sądowa: ekscepcje, dylacje, spór merytoryczny . . . . . 417 Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 417 Ekscepcje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 418 Dylacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 430 Spór merytoryczny (merytoryczna rozprawa) . . . . . . . . . . . . 433 Jawność rozpraw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 446 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 448 R o z d z i a ł XIII Wyrokowanie i wyrok . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 Nazwy i rodzaje orzeczeń . . . . . . . . . . . . . . . . . 449 Prośba o wydanie wyroku . . . . . . . . . . . . . . . . . 454 Narada nad wyrokiem. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 455 Wyrokowanie w przypadku większej liczby oskarżonych . . . . . . . . 461 Struktura i części składowe wyroku . . . . . . . . . . . . . . 462 Uwagi wstępne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 462 Nagłówek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 466 Oznaczenie sądu, stron, i streszczenie przebiegu procesu. . . . . . . 467 Uzasadnienie faktyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . 470 Uzasadnienie kary i podstawa prawna wyroku . . . . . . . . . . 473 Wymierzenie kary. Uniewinnienie . . . . . . . . . . . . . . 477 Postanowienia dodatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . 480 Formuła końcowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . 484 Odmienności układu wyroku . . . . . . . . . . . . . . . 485 Treść dekretów akcesoryjnych . . . . . . . . . . . . . . . 487 Dodatkowe adnotacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 489 Wyroki uwalniające pod warunkiem poręczenia . . . . . . . . . . . 490 Wyroki zaoczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 493 Ogłoszenie wyroku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 494 Szczególne rodzaje rozstrzygnięć . . . . . . . . . . . . . . . 496 Wyjście poza skargę. . . . . . . . . . . . . . . . . . 496 Orzeczenia w sprawach wątpliwych . . . . . . . . . . . . . 498 Inne sposoby zakończenia postępowania . . . . . . . . . . . . . 500 Ugoda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 500 „Umorzenie” postępowania. Submisje . . . . . . . . . . . . . 505 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 508 R o z d z i a ł XIV Apelacja i inne sposoby zmiany wyroku . . . . . . . . . . . 509 Apelacja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 509 Apelacja w dziełach prawników. Problem dopuszczalności apelacji w sprawach kryminalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 509 Praktyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 511 Reformy lat dziewięćdziesiątych XVIII w. . . . . . . . . . . . 519 Powaga rzeczy osądzonej a zmienianie wyroków z inicjatywy sądu i na skutek interwencji z zewnątrz . . . . . . . . . . . . . . . . . . 520 Zatwierdzanie wyroków w miastach prywatnych i duchownych . . . . . . 524 Zatwierdzanie wyroków przez sąd asesorski . . . . . . . . . . . . 529 Anulowanie wpisu. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 530 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 531 R o z d z i a ł XV Postępowanie wykonawcze . . . . . . . . . . . . . . . . 533 Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 Rola oskarżyciela . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 533 Czas egzekucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 534 Przygotowanie się na śmierć . . . . . . . . . . . . . . . . 536 Dyspozycje majątkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . 538 Ostatnie zeznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 540 Miejsca wykonania kary śmierci i kar cielesnych oraz przebieg egzekucji . . . 548 Wykonanie kary pozbawienia wolności . . . . . . . . . . . . . 558 Wykonanie innych kar . . . . . . . . . . . . . . . . . . 559 Koszty egzekucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 561 Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 563 Zakończenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 565 Źródła i literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 575 Summary. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 617 Zusammenfassung . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 619