Skazani na problemy

Badania osobowościowych uwarunkowań zażywania alkoholu i uzależniania się liczą co najmniej pół wieku i dowodzą braku „osobowości alkoholiczej”, „przedalkoholiczej” czy „nałogowej”. Występują jednak dość wyraźne związki między określonymi cechami osobowości a ryzykiem rozwoju problemów alkoholowych i uzależnienia. Badania przeprowadzone przez Ryszarda Poprawę dowodzą, iż najbardziej predysponującą cechą osobowości jest impulsywność, a zwłaszcza jej elementy składowe w postaci wysokiej porywczości, braku wytrwałości i premedytacji oraz skłonności do poszukiwania doznań. Cechy te, jak dowodzi Autor, stanowią specyficzne deficyty lub defekty skutecznej regulacji emocji i radzenia sobie ze stresem oraz samokontroli zachowania. (…) Książka dr. R. Poprawy jest wynikiem jego wieloletnich doświadczeń pracy z osobami uzależnionymi od alkoholu i badań poświęconych wyjaśnieniu przyczyn używania alkoholu. Praca adresowana jest przede wszystkim do profesjonalistów z zakresu przeciwdziałania alkoholizmowi, terapii uzależnienia oraz zainteresowanych profilaktyką zachowań ryzykownych dla zdrowia dzieci i młodzieży. Monografia będzie z pewnością pomocna dla badaczy i studentów zajmujących się psychologicznymi, społecznymi i zdrowotnymi problemami związanymi z alkoholem. prof. dr hab. Zygfryd Juczyński (fragmenty recenzji) Ryszard Poprawa – dr nauk humanistycznych, psycholog, absolwent Uniwersytetu Wrocławskiego, pracownik Zakładu Psychologii Klinicznej i Zdrowia Instytutu Psychologii UWr. Od ponad 30 lat zajmuje się problematyką uzależnień. Jest trenerem asertywności. Jego praca naukowa koncertuje się z jednej strony na poszukiwaniu przyczyn i mechanizmów picia alkoholu i uzależniania się oraz nałogowego korzystania z internetu, a z drugiej strony na rozpoznawaniu podmiotowych zasobów skutecznego radzenia sobie w życiu i prowadzenia dobrego życia. Jest autorem ponad 50 prac naukowych poświęconych wynikom prowadzonych przez siebie studiów i badań.

WSTĘP 9 ROZDZIAŁ 1 DEFINIOWANIE PROBLEMÓW I ZABURZEŃ ZWIĄZANYCH Z UŻYWANIEM ALKOHOLU – OD PODEJŚCIA KATEGORIALNEGO DO DYMENSJONALNEGO I HYBRYDOWEGO 15 1.1. Kategorie problemów powodowanych przez nadmierne picie alkoholu 18 1.2. Nowe ujęcie problemów i zaburzeń używania alkoholu według DSM-5 24 1.3. Od kategorialnego do dymensjonalnego ujmowania problemów i zaburzeń używania alkoholu i eksternalizowanej psychopatologii 27 1.4. Zaangażowanie w używanie alkoholu adolescentów i młodych dorosłych oraz jego wskaźniki 30 ROZDZIAŁ 2 OGÓLNY, TRANSAKCYJNY MODEL UWARUNKOWAŃ ANGAŻOWANIA SIĘ W UŻYWANIE ALKOHOLU ORAZ RYZYKA ROZWOJU PROBLEMÓW I ZABURZEŃ Z NIM ZWIĄZANYCH 34 2.1. Zastosowanie zasad psychopatologii rozwojowej dla zrozumienia uwarunkowań i ścieżek przebiegu powstawania problemów z używaniem alkoholu 36 2.2. Ścieżki przebiegu zaangażowania w używanie alkoholu od dorastania do wczesnej dorosłości 38 Blok rozszerzający podrozdz. 2.2 Typy alkoholizmu wg Cloningera 50 2.3. Rola transakcji czynników ryzyka i podatności z zasobami i czynnikami ochrony w ścieżkach problemowego angażowania się w używanie alkoholu 51 2.4. Czynniki ryzyka/podatności rozwoju problemów i zaburzeń używania alkoholu 55 ROZDZIAŁ 3 OSOBOWOŚCIOWO-TEMPERAMENTALNE PODŁOŻE ANGAŻOWANIA SIĘ W PICIE ALKOHOLU I RYZYKA UZALEŻNIENIA 64 3.1. Zaburzenia osobowości a ryzyko uzależnienia od alkoholu 65 3.2. Przegląd wczesnych badań nad cechami osobowości predysponującymi do uzależnienia 68 3.3. Wkład koncepcji psychodynamicznych w wyjaśnienie przyczyn uzależnienia od substancji 71 Blok rozszerzający podrozdz. 3.3 Koncepcje temperamentu/osobowości wykorzystywane w wyjaśnianiu predyspozycji do powstawania problemów i zaburzeń używania alkoholu 73 3.4. W poszukiwaniu osobowościowych mechanizmów ryzyka uzależnienia 77 3.4.1. Współczesne podejście do osobowościowych uwarunkowań angażowania się w picie alkoholu 78 3.4.2. Cechy osobowości jako czynniki predysponujące czy skutki problemów alkoholowych i uzależnienia? 80 3.4.3. Wybrane wyniki badań nad rolą cech osobowości/temperamentu w angażowaniu się człowieka w picie alkoholu i ryzyku uzależnienia 83 3.4.4. Poszukiwanie doznań – cecha sprzyjająca ryzyku uzależnień 90 3.4.5. Znaczenie cech temperamentu według Regulacyjnej Teorii Temperamentu w wyjaśnianiu zaangażowania w używanie alkoholu 91 3.4.6. Znaczenie zmiennych osobowościowych w angażowaniu się w picie alkoholu i ryzyku uzależnienia w kontekście motywów picia 102 3.4.7. Osobowość jako mediator wpływu rodzicielskiego alkoholizmu na angażowanie się w picie alkoholu i ryzyko uzależnienia 113 3.4.8. Specyficzne czy niespecyficzne znaczenie osobowości w ryzyku uzależnienia od alkoholu 116 3.4.9. Osobowość, wiek inicjacji alkoholowej a ryzyko problemów i zaburzeń używania alkoholu 120 ROZDZIAŁ 4 ROLA IMPULSYWNOŚCI W ANGAŻOWANIU SIĘ W PICIE ALKOHOLU 124 4.1. Impulsywność jako główna osobowościowa determinanta problemów alkoholowych 124 4.2. Złożoności cechy impulsywności w koncepcji Barratta i jej znaczenie w ryzyku problemów i zaburzeń używania alkoholu. 126 Blok rozszerzający podrozdz. 4.2 Rola umiejętności odraczania gratyfikacji i samokontroli oraz proaktywnego radzenia sobie ze stresem w ryzyku problemów adaptacyjnych i uzależnienia 133 4.3. Mechanizmy impulsywności według Whiteside’a i Lynama i ich znaczenie dla problemów behawioralnych i zaburzeń zachowania 136 4.4. Przegląd badań nad znaczeniem aspektów impulsywności dla zaangażowania w używanie alkoholu 143 ROZDZIAŁ 5 PROBLEMATYKA BADAŃ. ZNACZENIE ASPEKTÓW IMPULSYWNOŚCI DLA STOPNIA ZAANGAŻOWANIA W PICIE ALKOHOLU 154 5.1. Koncepcja badań – uzasadnienie i hipotezy 154 5.2. Osoby badane i organizacja badań 176 5.3. Narzędzia pomiaru 178 ROZDZIAŁ 6 WYNIKI I WNIOSKI Z BADAŃ WŁASNYCH 199 6.1. Charakterystyka stopnia zaangażowania w używanie alkoholu młodych mężczyzn i analiza znaczenia wybranych jego wskaźników 200 6.1.1. Stopień zaangażowania młodych mężczyzn w picie alkoholu 201 6.1.2. Subiektywne doraźne efekty picia a stopień zaangażowania młodych mężczyzn w używanie alkoholu 206 6.1.3. Motywacja picia a stopień zaangażowania młodych mężczyzn w używanie alkoholu 213 6.2. Bezpośrednie relacje aspektów impulsywności ze stopniem zaangażowania młodych mężczyzn w używanie alkoholu 219 6.3. Zróżnicowane nasilenie cech impulsywności u młodych mężczyzn różniących się stopniem zaangażowania w picie alkoholu 225 6.4. Sprzeczności w wynikach badań znaczenia aspektów impulsywności dla stopnia zaangażowania w używanie alkoholu 230 6.5. Popędliwość jako moderator wpływu innych aspektów impulsywności na stopień zaangażowania w używanie alkoholu 233 6.6. Znaczenie interpersonalnie zróżnicowanych profili cech impulsywności dla stopnia zaangażowania w picie alkoholu 236 6.7. Cechy impulsywności, subiektywne doraźne efekty picia a stopień zaangażowania młodych mężczyzn w używanie alkoholu 243 6.7.1. Związki aspektów impulsywności z subiektywnymi doraźnymi efektami picia 243 6.7.2. Popędliwość jako zmienna różnicująca doświadczanie subiektywnych doraźnych efektów picia 247 6.7.3. Zróżnicowanie subiektywnych doraźnych efektów picia w zależności od typów profili impulsywności 252 6.7.4. Mediująca funkcja oczekiwanych i subiektywnie doświadczanych doraźnych efektów picia w relacji między impulsywnością a zaangażowaniem w używanie alkoholu. 257 6.8. Cechy impulsywności, motywacja picia a stopień zaangażowania młodych mężczyzn w używanie alkoholu 263 6.8.1. Związki aspektów impulsywności z motywami picia 264 6.8.2. Różnice w motywacji picia w zależności od typów profili cech impulsywności 270 6.8.3. Mediująca funkcja motywów picia w relacji między impulsywnością a zaangażowaniem w używanie alkoholu. 281 ROZDZIAŁ 7 ZAKOŃCZENIE. PSYCHOLOGICZNE MECHANIZMY WPŁYWU IMPULSYWNOŚCI NA ANGAŻOWANIE SIĘ MŁODYCH MĘŻCZYZN W PICIE ALKOHOLU 291 ANEKS 309 I. Skala Używania Alkoholu (SUA) z kluczem do obliczania wyników 309 II. Skala Efektów Picia Alkoholu z kluczem do obliczania wyników 316 III. UPPS-P wraz z kluczem do obliczania wyników 318 SPIS TABEL 323 SPIS RYCIN 326 BIBLIOGRAFIA 328 INDEKS NAZWISK 351