Na tropie zwierzęcego umysłu

Monografia jest próbą przedstawienia aktualnego stanu wiedzy z zakresu psychologii porównawczej oraz etologii poznawczej. Maciej Trojan skupia się szczególnie na pięciu obszarach: komunikacji i języku, kompetencjach numerycznych, użyciu i wytwarzaniu narzędzi, teorii umysłu oraz mentalnych podróżach w czasie. Podejmuje też kwestię budzącą powszechne zainteresowanie: problem świadomości i samoświadomości u zwierząt. Książka dobrze pokazuje osiągnięcia stosunkowo młodej dziedziny, jaką jest etologia poznawcza oraz główne opozycje teoretyczno-metodologiczne w badaniach nad zachowaniami zwierząt. Maciej Trojan na co dzień pracuje w Zakładzie Psychologii Zwierząt Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego – jedynej tego typu jednostce badawczej w Polsce. Jego zainteresowania naukowe skupiają się wokół zagadnień psychologii porównawczej oraz etologii poznawczej. Prowadzi wraz z zespołem badania zarówno terenowe – dotyczące zachowań zwierząt w naturalnym środowisku, jak i laboratoryjne, w których testowane są hipotezy związane funkcjonowaniem umysłu innych gatunków; współpracuje też z Warszawskim Ogrodem Zoologicznym.

Spis treści Rozdział 1 Punkt wyjścia do rozważań o umyśle u zwierząt 9 Rozdział 2 Problem chińskiego pokoju 23 Rozdział 3 Komunikacja społeczna i posługiwanie się językiem 27 3.1. Komunikowanie się jako wymiana informacji 27 3.2. Geneza języka – nature or nurture 29 3.3. Problem definicji języka 32 3.4. Komunikowanie się jako manipulacja i oszustwo 39 3.5. Komunikacja międzygatunkowa za pomocą sztucznych systemów symbolicznych 42 Rozdział 4 Teoria umysłu 58 4.1. Śledzenie spojrzenia, monitorowanie 62 4.2. Atrybucja wiedzy 66 4.3. Oszukiwanie jako przejaw teorii umysłu 74 Rozdział 5 Wytwarzanie i używanie narzędzi 77 5.1. Kłopoty ze zdefiniowaniem narzędzia 80 5.2. Przykłady stosowania narzędzi w środowisku naturalnym 85 5.3. Użycie narzędzi w warunkach laboratoryjnych 90 Rozdział 6 Mentalne podróże w czasie 98 6.1. Mentalne podróże Homo sapiens w czasie 99 6.2. Czy zwierzęta pamiętają epizody ze swojego życia? 103 6.3. Mentalne podróże w przyszłość 108 6.4. Więźniowie teraźniejszości czy jednak podróżnicy w czasie? 113 Rozdział 7 Kompetencje numeryczne 116 7.1. Kompetencje numeryczne u ludzi 116 7.2. Kompetencje numeryczne u zwierząt 119 7.3. Stosunkowe umiejętności analogowe 119 7.4. Subitacja (subitizing) 123 7.5. Liczenie 130 7.6. Estymacja 144 Rozdział 8 Świadomość 146 Rozdział 9 Samoświadomość 155 Rozdział 10 „Tu żyją smoki” – jaką rolę w badaniach nad umysłem powinna odgrywać etologia poznawcza? 160 Bibliografia 166 Wykaz fotografii i rycin 195 Indeks nazwisk 198