Dobry nauczyciel - dobry uczeń - dobra szkoła

W publikacji omówiono zadania nauczyciela we współczesnej szkole, oczekiwania społeczne wobec nauczycieli, doskonalenie i wspomaganie ich pracy oraz zarządzanie potencjałem, odpowiedzialność i uprawnienia. Zaprezentowano kwestie programowania rozwoju zawodowego nauczy cieli, w tym m.in. rolę i zadania mentora, znaczenie motywacji do podnoszenia poziomu kompetencji zawodowych, przywództwo w edukacji, a także motywacyjną rolę oceny pracy nauczyciela i jej wpływ na zmiany w szkole. Przedstawiono ponadto wybrane zagadnienia specyfiki pracy nauczyciela, takie jak rzeczywisty czas pracy czy wypalenie zawodowe. Publikacja jest przeznaczona dla nauczycieli i dyrektorów szkół. Wnioski i spostrzeżenia sformułowane przez autorów na podstawie ich zawodowego dorobku oraz pracy naukowej powinny być przydatne również dla studentów nauk o zarządzaniu oraz pedagogiki. „[…] bardzo wysoko oceniam recenzowaną pracę i rekomenduję ją do druku. Zawiera bardzo szeroki przegląd zagadnień dotyczących nauczyciela i szkoły, mniej – uczniów. Będzie to praca bardzo pożyteczna dla czytelników” – z recenzji prof. dr. hab. Mirosława J. Szymańskiego

WYKAZ SKRÓTÓW  | str.  15 WPROWADZENIE  | str.  17 WSTĘP  | str.  21 Nauczyciel w warunkach zmian społecznych – misja, służba czy zawód? | str. 21 1.1. Współczesne teorie i wizje społeczeństwa – zarys problemu  | str.  27 1.2. Role (cechy) nauczyciela w warunkach zmienności społecznej – misyjność, służba,  zadaniowość czy...?  | str.  32 1.3. Zakończenie  | str.  40 Literatura  | str.  40 Pedeutologia ku zmianie zawodu nauczyciela | str. 42 2.1. Wprowadzenie  | str.  42 2.2. Rekrutacja kandydatów do zawodu nauczycielskiego  | str.  44 2.3. Kształcenie nauczycieli  | str.  45 2.4. Rozwój i awans zawodowy nauczyciela  | str.  48 2.5. Nauczyciel w szkole informatycznej  | str.  52 2.6. Takt i nietakt pedagogiczny  | str.  55 2.7. Zakończenie  | str.  56 Literatura  | str.  57 I NAUCZYCIEL W RZECZYWISTOŚCI ORGANIZACYJNEJ JEDNOSTKI OŚWIATOWEJ  | str.  59 Zarządzanie potencjałem nauczycieli w szkole i placówce oświatowej w kontekście pracy indywidualnej i zespołowej | str. 60 1.1. Zarządzanie zasobami ludzkimi w pracy pedagogicznej jednostki oświatowej  | str.  63 1.2. Specyfika pracy pedagogicznej  | str.  64 1.3. Porównanie i użycie pojęcia „przywódca”  | str.  65 1.4. Budowanie wewnętrznego systemu komunikacji oświatowej oraz komunikowanie w jego jednostkach  | str.  67 1.5. Osiąganie celów dydaktyczno-wychowawczych i opiekuńczych na kanwie autorytetu nauczyciela  | str.  69 1.6. Retoryka i jej rola w procesie komunikacji nauczyciela z uczniami i środowiskiem lokalnym szkoły (placówki)  | str.  71 1.7. Podsumowanie  | str.  78 Literatura  | str.  78 Oczekiwania społeczne wobec nauczyciela | str. 82 2.1. Motywy wyboru zawodu nauczyciela  | str.  82 2.2. Przyczyny spadku popularności zawodu nauczyciela  | str.  89 2.3. Wspomaganie udzielane nauczycielowi na początku jego drogi zawodowej – w świetle badań  | str.  92 2.4. Rekomendacje komisji europejskiej  | str.  95 2.5. Cechy i zachowania określane mianem pożądanych społecznie  | str.  97 2.6. Konieczność zmian w profesjonalizacji nauczycieli  | str.  100 2.7. Co po wyborze zawodu? Wgląd do wyników badań  | str.  115 Literatura  | str.  116 Doskonalenie i wspomaganie pracy nauczyciela | str. 117 3.1. Zadania nadzoru pedagogicznego w podnoszeniu jakości kształcenia i wychowania  | str.  123 3.2. Doskonalenie nauczycieli na poziomie wewnątrzszkolnych działań w obszarze doskonalenia  | str.  128 3.3. Odniesienie do czynników salutogennych  | str.  129 3.4. Podsumowanie  | str.  132 Literatura  | str.  132 Polityka kadrowa dyrektora szkoły w zakresie podnoszenia kwalifikacji i kompetencji kadry pedagogicznej | str. 133 Literatura  | str.  147 II PRZYGOTOWANIE I ROZWÓJ ZAWODOWY NAUCZYCIELA JAKO WARTOŚĆ WE WSPÓŁCZESNYCH KONCEPCJACH EUROPEJSKICH  | str.  148 Podstawowe wymagania kwalifikacyjne | str. 148 Literatura  | str.  157 Predyspozycje zawodowe | str. 157 2.1. Modele pracy nauczyciela wg Stefana Wołoszyna  | str.  158 2.2. Kwalifikacje zawodowe określone przepisami prawa  | str.  159 2.3. Przygotowanie pedagogiczne – umocowanie w prawie  | str.  160 Literatura  | str.  161 Obszary kompetencji kluczowych | str. 162 3.1. Kompetencje społeczne nauczyciela – ujęcie praktyczne  | str.  162 3.1.1. Definicja kompetencji społecznych  | str.  162 3.1.2. Kompetencje społeczne a jakość życia  | str.  163 3.1.3. Kompetencje społeczne niezbędne w pracy nauczyciela  | str.  163 3.1.4. Rzecz o asertywności  | str.  164 3.1.5. Negocjacje – definicja, etapy i metody  | str.  167 3.1.6. Budowanie autorytetu w pracy z grupą  | str.  169 3.1.7. Radzenie sobie ze stresem  | str.  170 3.1.8. Typy zachowań a role zespołowe w szkole  | str.  172 Literatura  | str.  176 3.2. Kompetencje dydaktyczne nauczyciela  | str.  177 Literatura  | str.  193 3.3. Kompetencje cyfrowe  | str.  194 Literatura  | str.  207 Aspekty zarządzania procesami pedagogicznymi | str. 208 4.1. Elementy zarządzania procesowego w kształceniu i wychowaniu  | str.  208 4.1.1. Uczeń zdolny i jego charakterystyka  | str.  210 4.1.2. Miejsce i rola ucznia  | str.  211 4.1.3. Studium przypadku jako inspiracja do poszukiwań dydaktycznych w naukach o zarządzaniu procesowym  | str.  213 4.1.4. Identyfikacja i diagnoza ucznia zdolnego w podejściu procesowym  | str.  215 4.1.5. Podsumowanie  | str.  224 Literatura  | str.  226 4.2. Kluczowe role nauczyciela w procesie współczesnych przemianach edukacyjnych  | str.  227 4.2.1. Koncepcja nauczyciela XXI wieku – gotowość do zmiany – wskazanie  kluczowych cech nauczyciela  | str.  229 4.2.2. Charakterystyka przemian edukacyjnych  | str.  230 Literatura  | str.  247 4.3. Szczególne zadania uczelni pedagogicznych  | str.  248 4.3.1. Ciągłość rozwoju a zmiany w szkolnictwie wyższym  | str.  248 4.3.2. Inercja, zarządzanie, zainteresowanie rynku pracy, mistyfikacje  | str.  249 4.3.3. Zarządzanie systemowe  | str.  254 4.3.4. Kształcenie pedagogów – osiągnięcia i dysfunkcje  | str.  259 Literatura  | str.  263 4.4. Obszary i mechanizmy kształcenia i doskonalenia pracy nauczyciela  | str.  264 Literatura  | str.  286 Zmiany systemowe i edukacyjne w szkole | str. 287 5.1. Istota i cel zmian w edukacji szkolnej  | str.  290 5.2. Rozwój kompetencji zawodowych nauczyciela w kontekście zmian systemowych i edukacyjnych – priorytet jakości  | str.  291 5.3. Podsumowanie  | str.  293 Literatura  | str.  295 Oceny efektywności pracy nauczyciela w kontekście założeń systemu oświaty w Polsce – próba ogólna | str. 296 6.1. System oświaty w Polsce  | str.  296 6.2. Edukacja najmłodszych  | str.  300 6.3. Edukacja przedszkolna  | str.  300 6.4. Edukacja podstawowa  | str.  301 6.5. Edukacja ponadpodstawowa  | str.  302 6.6. Koncepcja oceny efektywności pracy nauczyciela  | str.  304 6.7. Metody oceny efektywności pracy nauczyciela  | str.  305 6.8. Założenia systemu oświaty a ocena efektywności pracy nauczyciela  | str.  306 6.9. Indywidualizacja nauczania  | str.  306 6.10. Ciągłe szkolenie i rozwój  | str.  307 6.11. Zaangażowanie uczniów i rodziców  | str.  308 Literatura  | str.  309 Ocena efektywności pracy nauczyciela w kontekście założeń systemu oświaty w Finlandii | str. 310 7.1. Edukacja przedszkolna  | str.  314 7.2. Edukacja podstawowa  | str.  315 7.3. Edukacja średnia  | str.  316 7.4. Edukacja zawodowa  | str.  317 7.5. Edukacja artystyczna  | str.  318 7.6. Koncepcja oceny efektywności pracy nauczyciela  | str.  319 7.7. Metody oceny efektywności pracy nauczyciela  | str.  320 7.8. Założenia systemu oświaty a ocena efektywności pracy nauczyciela  | str.  321 Literatura  | str.  322 Obraz reformy systemu oświaty w Singapurze w kontekście efektów pracy nauczyciela | str. 326 8.1. System oświaty w Singapurze – fundamenty systemu i ich wdrożenie  | str.  328 8.2. Wsparcie procesowe  | str.  332 Literatura  | str.  340 III PROGRAMOWANIE ROZWOJU ZAWODOWEGO NAUCZYCIELA  | str.  341 Proces awansu zawodowego – potrzeby i wymagania | str. 341 1.1. Rozwój osobowy i zawodowy nauczyciela – założenia  | str.  341 1.2. „Stopniowanie” awansu zawodowego  | str.  345 1.3. Niejasna strategia tworzenia spójnego i komplementarnego statusu zawodowego nauczycieli  | str.  347 Literatura  | str.  352 Nowa rola i zadania mentora na drodze awansu nauczyciela początkującego | str. 352 2.1. Mentoring jako droga wsparcia nauczyciela początkującego  | str.  356 2.2. Definicje mentoringu  | str.  357 2.3. Wskazanie mentora zadaniem dyrektora szkoły  | str.  359 2.4. Mentor a dyrektor szkoły  | str.  366 Literatura  | str.  368 Motywacja do podnoszenia poziomu wykształcenia i kompetencji zawodowych | str. 369 3.1. Pojęcie rozwoju zawodowego nauczyciela  | str.  369 3.2. Odniesienie do rozporządzenia w sprawie uzyskiwania stopni awansu zawodowego przez nauczycieli, stopni zawodowych i roli opiekuna stażu/mentora  | str.  370 3.2.1. Sposoby inspirowania nauczycieli do podnoszenia swoich kwalifikacji  | str.  371 3.2.2. Rozwój szkoły jako organizacji (także poszczególnych jej podmiotów)  | str.  373 3.3. Wdrażanie zmiany dotyczącej podnoszenia kwalifikacji i kompetencji kadry  | str.  374 Literatura  | str.  375 Przywództwo w edukacji – jego miejsce i rola | str. 376 4.1. Wprowadzenie  | str.  376 4.2. Przywództwo stałe i okresowe w edukacji  | str.  378 4.3. Grupy wewnątrzszkolne  | str.  379 4.4. Przywództwo w edukacji w kontekście problematyki więzi  | str.  380 4.5. Więzi obiektywne, subiektywne i behawioralne  | str.  380 4.6. Więź moralna: zaufanie, lojalność, solidarność  | str.  382 4.7. Przywództwo formalne i nieformalne  | str.  387 4.8. Uwagi podsumowujące  | str.  390 Literatura  | str.  392 Badania w działaniu na rzecz rozwoju kompetencji metodycznych nauczyciela | str. 393 5.1. Przesłanki do działań rozwojowych  | str.  393 5.2. Nurty edukacji alternatywnej  | str.  394 5.3. Wstęp do problematyki badań  | str.  394 5.4. Specyfika warsztatu badawczego, czyli badanie w działaniu (w procesie doskonalenia)  | str.  397 5.5. Ustalenie specyficznych właściwości „badania w działaniu”  | str.  400 5.6. Uwagi końcowe  | str.  403 Literatura  | str.  405 Model, standard czy profil zawodowy współczesnego nauczyciela | str. 405 6.1. Umiejętności, kwalifikacje, kompetencje i profil zawodowy nauczyciela  | str.  408 6.2. Modele pracy nauczyciela  | str.  417 6.3. Podsumowanie  | str.  421 Literatura  | str.  422 Motywacyjna rola oceny pracy nauczyciela i jej wpływ na zmiany w szkole | str. 424 7.1. Sylwetka współczesnego nauczyciela  | str.  425 7.2. Motywacja zewnętrzna i wewnętrzna  | str.  427 7.3. Motywacja materialna i pozamaterialna  | str.  429 7.4. Wpływ oceny pracy nauczyciela na jego motywację do pracy  | str.  431 7.5. Ocena pracy nauczyciela ubiegającego się o kolejny stopień awansu zawodowego  | str.  433 7.6. Podsumowanie  | str.  434 Literatura  | str.  434 Ocena pracy jako wyznacznik profesjonalizmu w codziennej pracy zawodowej nauczyciela | str. 435 8.1. Profesjonalizm zawodowy nauczycieli  | str.  435 8.2. Istota oceny pracy nauczyciela  | str.  439 8.3. Podstawa prawna oceny pracy nauczyciela  | str.  440 8.4. Przykładowe standardy wymagań w zakresie oceny pracy nauczyciela  | str.  441 8.5. Podsumowanie  | str.  444 Literatura  | str.  446 IV KOMPETENCJE ZAWODOWE NAUCZYCIELA  | str.  447 Kompetencje społeczne nauczycieli sztuką oddziaływań pedagogicznych | str. 448 Kompetencje – podstawowe pojęcia i znaczenia | str. 448 Założenia do budowania standardu zawodu nauczyciela | str. 455 Kompetencje nauczyciela z perspektywy oczekiwań w zakresie kompetencji ogólnych i kluczowych | str. 487 Metakompetencje | str. 511 Zweryfikowana lista kompetencji kluczowych | str. 514 Konkluzje i sugestie | str. 519 7.1. Pięć modułów kształcenia według rozporządzenia z 2012 r.  | str.  520 7.2. Moduły kształcenia według aktualnie obowiązującego rozporządzenia z 2019 r.  | str.  525 7.3. Propozycja zmian w systemie kształcenia i doskonalenia nauczycieli  | str.  529 Literatura  | str.  535 Nauczyciel w dobie edukacji włączającej | str. 539 8.1. Zamierzenia a kwalifikacje nauczycieli wynikające z ram prawa  | str.  543 Warsztat pracy nauczyciela | str. 559 9.1. Definicja  | str.  559 9.2. Dwa bloki czynników warunkujących przebieg pracy  | str.  559 9.3. Uwarunkowania warsztatu pracy nauczyciela – czynniki  | str.  560 9.4. Elementy składowe warsztatu pracy  | str.  561 9.5. Materialna część warsztatu pracy nauczyciela w świetle badań i kontroli  | str.  563 9.6. Krótka informacja prawna  | str.  566 Literatura  | str.  569 Kompetencje cyfrowe w praktyce nauczyciela | str. 570 Literatura  | str.  577 Standaryzacja zawodu nauczyciela | str. 577 11.1. Klasyfikacja zawodów, umiejętności i specjalności na potrzeby rynku pracy  | str.  580 11.2. Kwalifikacje niezbędne do zatrudnienia na stanowisku nauczyciela lub innego specjalisty  | str.  583 11.3. Proponowane kierunki i obszary standaryzacji zawodowej nauczyciela  | str.  590 V WYBRANE ZAGADNIENIA SPECYFIKI PRACY NAUCZYCIELA  | str.  591 Koncepcja lokalna systemu wynagradzania nauczyciela | str. 592 Literatura  | str.  597 Rzeczywisty czas pracy nauczyciela | str. 598 2.1. Rzeczywisty czas pracy nauczycieli w badaniach najwyższej izby kontroli  | str.  608 2.2. Nauczyciele – menedżerowie czasu na etacie  | str.  610 Literatura  | str.  617 Wypalenie zawodowe nauczycieli | str. 618 3.1. Mechanizm powstawania wypalenia zawodowego i jego komponenty  | str.  624 3.2. Wypalenie zawodowe polskich nauczycieli  | str.  626 3.3. Przyczyny występowania wypalenia zawodowego i budowa dróg wsparcia  | str.  629 Literatura  | str.  635 PODSUMOWANIE  | str.  637 Literatura  | str.  641 WYKAZ SCHEMATÓW, TABEL I WYKRESÓW  | str.  643 O AUTORACH  | str.  645