Emocje a prawo. Znaczenie i rola uczuć w ujęciu filozoficznoprawnym

Nieufność w odniesieniu do emocji wynika w dużej mierze z założenia, że rozum i emocje pozostają względem siebie w opozycji. Emocje są bowiem często postrzegane jako afekty lub ślepe namiętności prowadzące do błędnych decyzji bądź przesadzonych reakcji. Przypisuje się im takie cechy, jak: irracjonalność, subiektywność, niestabilność, chaotyczność, stronniczość. Rozum zaś kojarzony jest z takimi cechami, jak: racjonalność, obiektywność, stabilność, porządek, bezstronność. Z tych założeń wynika często lekceważenie emocji lub eliminowanie ich w kontekście prawa. Prawo nie działa w próżni, ale odnosi się do wartości, tożsamości oraz więzi, a we wszystkich tych aspektach istotną rolę odgrywają uczucia. Dowartościowanie emocji w porządku prawnym wymaga przede wszystkim ich zrozumienia. W publikacji autorka analizuje filozoficzne źródła sporu o naturę emocji i relację między rozumem a emocjami. Następnie odnosi te rozważania do konkretnego kontekstu społecznego – regulacji stosunków międzyludzkich za pomocą instrumentów prawnych. Książka jest zaproszeniem do dalszych rozważań nad rolą emocji w prawie, a także próbą całościowej syntezy rozważań nad rozumieniem emocji w filozofii i filozofii prawa. Zaprezentowane w niej zagadnienia stanowią także przyczynek do dalszych rozważań filozoficznych nad rolą uczuć w kontekście moralnym i prawnym.

Wykaz skrótów ...............................................................................................................11 Wprowadzenie ................................................................................................................13 Rozdział I Konceptualizacja emocji w wybranych tradycjach filozoficznych ......................21 1. Emocje: historia pojęcia i kluczowe zmiany światopoglądowe ........................................ 21 2. Emocje, rozum, moralność .................................................................... 30 2.1. Starożytność: Platon, Arystoteles, stoicy ...................................... 31 2.2. Średniowiecze: św. Augustyn i św. Tomasz z Akwinu ............... 40 2.3. Nowożytność: Pascal, Kartezjusz, Spinoza, Hobbes .................. 51 2.4. Teoria uczuć moralnych: Shaftesbury, Hutcheson, Hume i Smith .................................. 63 2.5. Racjonalizm Kanta ........................................................................... 71 2.6. Romantyzm i pozytywizm ............................................................. 78 2.7. Fenomenologia uczuć: Stein, Scheler, Sartre ............................... 83 2.8. Podsumowanie ................................................................................. 97 Rozdział II Teorie emocji .................................................................................................................101 1. Spór o naturę emocji ............................................................................. 101 1.1. Emocje jako odczucia (doznania cielesne) ................................. 103 1.2. Emocje jako sądy poznawcze....................................................... 107 1.3. Emocje jako motywacja ................................................................. 115 1.4. Teorie mieszane .............................................................................. 119 2. Spór o pochodzenie emocji – natura czy kultura? ........................... 125 2.1. Emocje jako adaptacje ewolucyjne ............................................. 129 2.2. Emocje jako konstrukty ................................................................ 135 A. Konstruktywizm psychologiczny .......................................... 136 B. Konstruktywizm społeczny .................................................... 139 2.3. Natura, kultura i przestrzeń wolności – duchowość oraz refleksyjność ........................... 154 Rozdział III Ciało – umysł – świadomość: emocje jako nośniki znaczeń ...............................161 1. Manifestacja emocji ............................................................................... 165 1.1. Niewerbalna ekspresja emocji: ucieleśnienie ............................ 166 1.2. Artykulacja emocji: emocje a język ............................................. 176 2. Poznanie: znaczenia i wartości............................................................ 184 2.1. Intencjonalność emocji .................................................................. 184 2.2. Inteligencja emocji ......................................................................... 193 3. Motywacja: zaangażowanie ................................................................ 206 3.1. Pragnienia, uczucia i wola ............................................................ 208 3.2. Charakter: rola uczuć w wychowaniu i doskonaleniu siebie ...................................... 214 Rozdział IV Ujęcie emocji w wybranych nurtach filozoficznoprawnych ...............................219 1. Prawo naturalne .................................................................................... 219 1.1. Klasyczne prawo naturalne .......................................................... 219 1.2. Nowożytne prawo naturalne ....................................................... 226 1.3. Podsumowanie ............................................................................... 230 2. Pozytywizm prawniczy ........................................................................ 231 2.1. Ojcowie pozytywizmu prawniczego: Jeremy Bentham i John Austin .............................. 233 2.2. Jurysprudencja normatywna Hansa Kelsena ........................... 237 2.3. Wyrafinowany pozytywizm prawniczy Herberta Harta ........ 242 2.4. Podsumowanie ............................................................................... 244 3. Realizm prawny .................................................................................... 245 3.1. Realizm prawny amerykański ..................................................... 246 3.2. Skandynawski realizm prawny ................................................... 254 3.3. Psychologiczna teoria prawa Leona Petrażyckiego .................. 258 3.4. Podsumowanie ............................................................................... 269 4. Współczesne nurty ................................................................................ 270 4.1. Hermeneutyka prawnicza ............................................................ 270 4.2. Jurysprudencja krytyczna ............................................................ 273 4.3. Prawo i ekonomia (behawioralna) .............................................. 276 4.4. Prawo i nauki kognitywne ........................................................... 285 4.5. Prawo i emocje ............................................................................... 289 5. Wnioski ................................................................................................... 295 Rozdział V Rozumienie emocji a wykładnia prawa: wybrane przykłady ............................299 1. Emocje a świadomość, wola i charakter (wymiar praktyczny) ..... 304 1.1. Działanie: odpowiedzialność, kara, ważność oświadczeń woli ................................ 305 1.2. Emocje jako element motywacji zasługującej na szczególne potępienie .................... 321 1.3. Emocje jako prognoza na przyszłość: okazanie skruchy i przyznanie się do winy .............. 327 1.4. Podmiot prawny a podmiot moralny: wychowawcza funkcja prawa? ....................... 339 2. Emocje: cele, wartości, tożsamość (wymiar eudajmonistyczny) ..... 343 2.1. Emocje jako ważny składnik dóbr osobistych........................... 343 2.2. Emocje jako aspekt chronionych wolności: ochrona uczuć religijnych ....................... 357 3. Wnioski ................................................................................................... 368 Uwagi końcowe ............................................................................................................371 Bibliografia ....................................................................................................................379