Transformacja ekonomiczna w umysłach i zachowaniach Polaków

„Maryla Goszczyńska swą książkę poświęciła zagadnieniom współczesnej psychologii ekonomicznej, odnoszącym się do zjawisk i procesów po wielkim przełomie ustrojowym w 1989 roku. Autorka stworzyła przekonującą syntezę wiedzy o szeroko rozumianych procesach przystosowywania się społeczeństwa polskiego do zmian zachodzących w ciągu ostatnich kilkunastu lat. (…) Można przewidywać, że monografia szybko zniknie z półek księgarskich, by znaleźć się na biurkach wielu czytelników: przede wszystkim studentów, doktorantów, słuchaczy studiów podyplomowych oraz przedstawicieli biznesu. Takiej książki nam bardzo brakowało, a jej wydanie wypełni oczywistą lukę w literaturze przedmiotu”. z recenzji prof. dr hab. Zofii Ratajczak „Bez wątpienia to pierwsza praca tego typu w polskiej literaturze psychologicznej. Książka w korzystny sposób łączy walory analityczne z syntezą wiedzy przedstawionej w szerszej skali. (…) Powstała książka prezentująca determinanty i warunki kształtujące różne zachowania ekonomiczne Polaków: stosunek do pieniędzy i skłonność do oszczędzania, adaptację do zmian na rynku pracy i bezrobocia, poczucie niesprawiedliwości społecznej i przedsiębiorczość. (…) Jest to solidna monografia naukowa z zakresu psychologii ekonomicznej. Maryla Goszczyńska przedstawia w niej umysłowość ekonomiczną Polaków w świetle badań empirycznych, a uzyskane rezultaty konfrontuje z ważniejszymi koncepcjami światowymi”. z recenzji wydawniczej prof. dr. hab. Czesława S. Nosala

Przedmowa 13 Wprowadzenie 17 Rozdział 1 Percepcja zjawisk i działań ekonomicznych 23 1.1. Struktura relacji pomiędzy pojęciami ekonomicznymi 24 1.2. Mechanizm kształtowania się wiedzy (pojęciowej) o ekonomii 28 1.3. Kryteria oceny działań ekonomicznych 34 1.4. Postrzeganie ryzyka ekonomicznego. Punkt widzenia laików i profesjonalistów 39 Rozdział 2 Postawy wobec pieniędzy a zachowania ekonomiczne 52 2.1. Formy pieniądza i ich percepcja 52 2.1.1. Typowość egzemplarzy pieniędzy a ocena ryzykowności różnych form inwestowania finansowego 59 2.2. Postawy wobec pieniędzy – sposoby definiowania i narzędzia pomiaru 63 2.3. Uwarunkowania postaw wobec pieniędzy i ich związek z zachowaniami ekonomicznymi 70 2.3.1. Rola zmiennych demograficznych i ekonomicznych 71 2.3.2. Rola zmiennych społeczno-kulturowych 75 2.3.3. Rola zmiennych psychologicznych 75 2.3.4. Związek postaw wobec pieniędzy z zachowaniami ekonomicznymi 81 2.4. Percepcja wspólnej europejskiej waluty – euro i czynniki wpływające na akceptację jej wprowadzenia 85 Rozdział 3 Skłonność do oszczędzania jako przejaw myślenia perspektywicznego 89 3.1. Czym jest oszczędzanie? Punkt widzenia ekonomistów i psychologów 89 3.2. Wkład teorii ekonomicznych i psychologicznych w zrozumienie, dlaczego ludzie są skłonni do zapobiegliwości finansowej 91 3.3. Motywy oszczędzania, czyli w jakim celu ludzie ograniczają swoje bieżące wydatki 97 3.4. Czy Polacy są skłonni do oszczędzania? 100 3.4.1. Dlaczego Polacy byli nieufni wobec instytucji finansowych? 100 3.4.2. Struktura oszczędności Polaków, czyli kto i w jaki sposób lokuje swoje nadwyżki finansowe 101 3.4.3. Czy światowy kryzys finansowy zmieni zachowania oszczędnościowe Polaków? 107 3.4.4. Czynniki skłaniające Polaków do oszczędzania 109 3.4.5. Związek skłonności do oszczędzania ze zmiennymi społeczno-demograficznymi oraz psychologicznymi 113 Rozdział 4 Adaptacja zachowań pracowników do radykalnych zmian na rynku pracy 120 4.1. Zmiana znaczenia pracy w życiu jednostki oraz wartości zaspokajanych przez pracę 120 4.1.1. Jak zmieniało się znaczenie pracy w ciągu ostatniego dwudziestolecia 120 4.1.2. Lęk przed utratą pracy jako źródło zagrożenia 123 4.1.3. Praca jako źródło utrzymania 124 4.1.4. Praca jako źródło samorealizacji 124 4.1.5. Sukces zawodowy jako wartość i miernik osiągnięć życiowych jednostki 125 4.2. Odmienność strategii działania pracowników u pracodawcy państwowego vs. prywatnego 134 4.2.1. Strategie defensywne i ich skutki 134 4.2.2. Strategie ofensywne i ich skutki 135 4.3. Wpływ przemian w środowisku pracy na funkcjonowanie pracowników i organizacji 136 4.4. Pozytywne i negatywne konsekwencje nietypowych form zatrudnienia dla pracownika i firmy (organizacji) 140 4.5. Psychologiczne koszty dążenia do sukcesu zawodowego i patologiczne formy funkcjonowania jednostki w środowisku pracy 143 Rozdział 5 Psychospołeczne skutki bezrobocia, czyli co ludzie czują, myślą i robią, gdy nie mają pracy 151 5.1. Początki bezrobocia w Polsce 151 5.2. Analiza struktury bezrobocia 152 5.3. Zjawisko bezrobocia w Polsce jako przedmiot badań psychologicznych. Zakres problematyki badawczej 159 5.4. Percepcja bezrobocia przez młodzież. Ocena szans znalezienia pracy i odniesienia sukcesu zawodowego 161 5.5. Sposoby postrzegania sytuacji utraty pracy i ich związek z ponoszonymi przez bezrobotnych kosztami psychologicznymi 163 5.6. Uwarunkowania skuteczności poszukiwania pracy i rodzaje zachowań zaradczych wśród osób długotrwale 165 5.7. Pozytywne i negatywne skutki otrzymywania wsparcia społecznego 170 5.8. Stres bezrobocia i sposoby radzenia sobie z nim w świetle analizy pamiętników bezrobotnych 172 Rozdział 6 Zachowania przedsiębiorcze – uwarunkowania psychologiczne, społeczne i kulturowe 176 6.1. Czym jest przedsiębiorczość? 176 6.2. Rozumienie przedsiębiorczości w ekonomii i psychologii 177 6.3. Kontekst teoretyczny badań nad przedsiębiorczością 180 6.4. Obraz polskiego przedsiębiorcy i osób przedsiębiorczych w świetle badań psychologicznych 186 6.4.1. Motywy podejmowania działalności przedsiębiorczej i uwarunkowania osiągania w niej sukcesu 186 6.4.2. Nasilenie przedsiębiorczości wśród przedsiębiorców i bezrobotnych 192 6.4.3. Jak postrzegani i oceniani są polscy przedsiębiorcy? 197 Rozdział 7 Psychologiczne i społeczne uwarunkowania poczucia nierówności statusu materialnego 205 7.1. Czy istnienie nierówności w stanie posiadania jest nieuniknione? Koncepcja sprawiedliwości społecznej w ujęciu egalitarnym i merytokratycznym 206 7.2. Zasięg i przejawy bogactwa we współczesnym społeczeństwie polskim 209 7.3. Postrzeganie obszaru bogactwa i kryteria uznawania kogoś za osobę bogatą 211 7.4. Treść pojęcia bogactwo i sposoby dochodzenia do bogactwa 216 7.5. Miejsce bogactwa wśród innych wartości życiowych 220 7.6. Stosunek Polaków do bogacenia się – uwarunkowania nietolerancji wobec bogatych 223 7.7. Mechanizmy psychologiczne wyjaśniające niechęć i/lub nietolerancję wobec ludzi bogatych 227 7.8. Konsekwencje negatywnego stosunku do bogactwa i perspektywy zmian w postrzeganiu osób zamożnych 231 Rozdział 8 Proces socjalizacji ekonomicznej 234 8.1. Problematyka badań nad socjalizacją ekonomiczną i metody ich prowadzenia 235 8.2. Rola środowiska, stylu wychowania oraz cech demograficznych w nabywaniu wiedzy i umiejętności ekonomicznych 238 8.3. Atrybucja przyczyn nierówności społecznych w opinii dzieci i młodzieży 246 8.4. Dziecięce oszczędzanie – jego motywy i formy 250 8.4.1. Przegląd dotychczasowych badań nad dziecięcym oszczędzaniem 251 8.4.2. Najnowsze polskie badania nad dziecięcym oszczędzaniem 253 Zakończenie 262 Bibliografia 264 Indeks nazwisk 289 Indeks rzeczowy 297