Niniejsze opracowanie jest kontynuacją podręcznika Profesora Jerzego Ignatowicza, którego pierwsze wydanie ukazało się w 1987 r., ostatnie wydanie zaktualizowane przez samego Profesora - w 1996 r., a dwa następne uaktualnione wydania - w latach 2000 i 2001. Kolejne nowelizacje Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz zmiany innych ustaw spowodowały konieczność opraco wania podręcznika w zmienionej postaci (I wydanie - 2005 r.; II wydanie - 2006 r.; III wydanie - 2010 r.; IV wydanie - 2012 r.). W obecnym piątym wydaniu zostały uwzględnione wszystkie dotychczasowe nowelizacje Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z lat 1975-2016 oraz zmiany odrębnych unormowań dotyczących spraw rodzinnych. Zawiera ono również inne uzupełnienia i zmiany tekstu poprzedniego wydania oraz uwzględnia naj nowsze orzecznictwo i literaturę. W celu ułatwienia śledzenia toku wykładu zostały wprowadzone piktogramy wskazujące na charakter wywodów, a także pogrubienie czcionki podkreślające ważne partie materiału. Fragmenty podręcznika będące uzupełnieniem zasadniczego toku wykładu są sformatowane z zastosowaniem małej czcionki. Wewnętrzna numeracja w tekście podręcznika powinna ułatwić odnalezienie pojęć ze skorowidza i orientację w odesłaniach.

Wykaz skrótów | str. 15 Przedmowa do wydania pierwszego z 1987 r. | str. 21 Przedmowa do wydania piątego | str. 23 Rozdział I Rodzina i prawo rodzinne | str. 27 § 1. Rodzina i powiązania rodzinne | str. 29 I. Rodzina | str. 29 II. Powiązania rodzinne i więzi podobne do rodzinnych | str. 34 § 2. Prawo rodzinne | str. 44 I. Najnowsza historia polskiego prawa rodzinnego | str. 44 II. Nowelizacje Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego | str. 45 III. Zmiany w prawie dotyczącym rodziny | str. 63 IV. Odrębność kodyfikacji prawa rodzinnego | str. 68 V. Europejski kontekst polskiego prawa rodzinnego | str. 69 VI. Źródła obowiązującego prawa rodzinnego | str. 72 VII. Podstawowe zasady prawa rodzinnego | str. 74 VIII. Przynależność prawa rodzinnego do prawa cywilnego | str. 76 IX. Literatura i orzecznictwo | str. 77 Rozdział II Ochrona praw rodzinnych | str. 82 § 3. Prawa rodzinne i ogólna charakterystyka ich ochrony | str. 83 I. Pojęcie praw rodzinnych | str. 84 II. Ogólne uwagi o ochronie praw rodzinnych | str. 86 III. Ochrona międzynarodowa. Europejski Trybunał Praw Człowieka | str. 88 IV. Ochrona konstytucyjna | str. 91 V. Ochrona cywilnoprawna | str. 95 VI. Ochrona karna | str. 98 VII. Ochrona praw dzieci wykonywana przez Rzecznika Praw Dziecka | str. 101 VIII. Ochrona praw rodzinnych wykonywana przez Rzecznika Praw Obywatelskich | str. 102 IX. Ochrona dziecka poczętego | str. 103 X. Ochrona praw rodzinnych wykonywana przez prokuratora | str. 104 XI. Przeciwdziałanie przemocy w rodzinie | str. 105 § 4. Dochodzenie praw stanu cywilnego. Rejestracja stanu cywilnego | str. 114 I. Uwagi ogólne | str. 114 II. Stan cywilny - pojęcie i jego ochrona | str. 114 III. Proces o ustalenie i ukształtowanie stanu cywilnego | str. 121 IV. Uczestnicy postępowania | str. 123 V. Terminy | str. 124 VI. Zasada prawdy materialnej a zasady współżycia społecznego | str. 124 VII. Udział prokuratora | str. 125 VIII. Udział Rzecznika Praw Obywatelskich i Rzecznika Praw Dziecka | str. 127 IX. Rejestracja stanu cywilnego | str. 127 X. Znaczenie dowodowe aktów stanu cywilnego | str. 133 XI. Dostęp do rejestru stanu cywilnego i danych z rejestru | str. 139 § 5. Sąd opiekuńczy | str. 142 I. Uwagi ogólne | str. 142 II. Sąd opiekuńczy | str. 143 § 6. Sądownictwo rodzinne. Wydziały rodzinne i nieletnich | str. 145 I. Pojęcie sądów rodzinnych | str. 145 II. Sądownictwo rodzinne w Polsce | str. 147 III. Wydziały rodzinne i nieletnich | str. 150 § 7. Wspieranie rodziny i piecza zastępcza nad dzieckiem | str. 152 I. Ogólna charakterystyka przepisów o wspieraniu rodziny i pieczy zastępczej | str. 153 II. Funkcje i formy wspierania rodziny | str. 156 III. System pieczy zastępczej | str. 160 IV. Formy, funkcje i zadania pieczy zastępczej | str. 165 V. Rodzinna forma sprawowania pieczy zastępczej | str. 167 VI. Instytucjonalna forma pieczy zastępczej | str. 172 VII. Ocena sytuacji dziecka umieszczonego w pieczy zastępczej oraz rodzin zastępczych i rodzinnych domów dziecka | str. 175 Rozdział III Małżeństwo | str. 177 § 8. Ogólna charakterystyka małżeństwa | str. 180 I. Pojęcie małżeństwa | str. 180 II. Podstawowe zasady prawa rodzinnego odnoszące się do małżeństwa | str. 180 § 8a. Konkubinat i związek partnerski | str. 182 I. Pojęcie i stosunki osobiste | str. 182 II. Stosunki majątkowe i rozliczenia | str. 188 § 9. Zawarcie małżeństwa | str. 190 I. Uwagi ogólne | str. 190 II. Zaręczyny | str. 191 III. Przesłanki istnienia małżeństwa | str. 192 IV. Przesłanki istnienia małżeństwa zawieranego w formie cywilnej | str. 194 V. Przesłanki istnienia małżeństwa zawieranego w formie konkordatowej | str. 197 VI. Przesłanki formalno-porządkowe | str. 203 VII. Przeszkody małżeńskie | str. 207 VIII. Wady oświadczenia woli | str. 212 IX. Małżeństwa pozorowane | str. 218 X. Zdolność do czynności prawnych osób wstępujących w związek małżeński | str. 219 § 10. Wzajemne prawa i obowiązki małżonków; charakterystyka ogólna | str. 219 I. Uwagi ogólne | str. 219 II. Ogólna charakterystyka praw i obowiązków małżeńskich | str. 220 III. Zasada równości małżonków | str. 221 IV. Nazwisko małżonków | str. 223 § 11. Prawa i obowiązki małżonków; charakterystyka szczegółowa | str. 224 I. Wspólne pożycie i współdziałanie dla dobra rodziny | str. 224 II. Prawa i obowiązki majątkowe niezależne od ustroju majątkowego | str. 226 III. Przyczynianie się do zaspokajania potrzeb rodziny | str. 227 IV. Korzystanie z mieszkania i przedmiotów urządzenia domowego | str. 228 V. Wzajemna reprezentacja małżonków | str. 230 VI. Solidarna odpowiedzialność małżonków | str. 231 § 12. Separacja małżonków | str. 231 I. Uwagi ogólne | str. 231 II. Separacja faktyczna | str. 234 III. Separacja sądowa | str. 235 Rozdział IV Małżeńskie ustroje majątkowe | str. 239 § 13. Ogólna charakterystyka majątkowych ustrojów małżeńskich | str. 243 I. Małżeński ustrój majątkowy | str. 244 II. Rodzaje małżeńskich ustrojów majątkowych | str. 245 III. Typy małżeńskich ustrojów majątkowych | str. 247 IV. Wspólność majątkowa | str. 250 V. Rozdzielność majątkowa | str. 254 VI. Zagadnienia intertemporalne | str. 256 § 14. Majątki małżonków w ustawowym ustroju majątkowym | str. 257 I. Zagadnienia ogólne | str. 257 II. Majątek wspólny | str. 258 III. Majątki osobiste | str. 265 IV. Przesunięcia między majątkiem wspólnym i majątkami osobistymi | str. 276 § 15. Zarząd majątkiem wspólnym oraz korzystanie ze wspólnego majątku | str. 277 I. Uwagi ogólne | str. 278 II. Pojęcie zarządu | str. 279 III. Wykonywanie zarządu; ingerencja sądu | str. 282 IV. Korzystanie z majątku wspólnego | str. 289 § 16. Odpowiedzialność za długi majątkiem wspólnym | str. 290 I. Uwagi ogólne | str. 290 II. Odpowiedzialność za długi w ustroju wspólności majątkowej | str. 293 III. Odpowiedzialność za długi z okresu istnienia wspólności majątkowej po jej ustaniu | str. 302 IV. Odpowiedzialność za długi niemające charakteru cywilnoprawnego | str. 304 § 17. Ustanie wspólności majątkowej i podział majątku wspólnego | str. 305 I. Ustanie wspólności majątkowej | str. 306 II. Ułamkowa wspólność majątku wspólnego małżonków po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej | str. 307 III. Ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym | str. 308 IV. Rozporządzanie udziałami w składnikach majątku wspólnego i w majątku wspólnym po ustaniu wspólności majątkowej | str. 310 V. Podział majątku wspólnego | str. 311 VI. Rozliczenie wydatków i nakładów dokonywanych z majątków małżonków | str. 314 § 18. Umowne ustroje majątkowe | str. 316 I. Ustrój umowny - pojęcie, typy i zakres swobody wyboru | str. 316 II. Pojęcie, charakter, zawarcie i treść umowy majątkowej małżeńskiej | str. 317 III. Skuteczność umów majątkowych wobec osób trzecich | str. 320 IV. Wspólność umowna rozszerzona | str. 323 V. Wspólność umowna ograniczona | str. 324 VI. Pełna rozdzielność umowna | str. 325 VII. Rozdzielność umowna z wyrównaniem dorobków | str. 326 § 18a. Ustrój przymusowy | str. 329 I. Pojęcie ustroju przymusowego | str. 329 II. Powstanie ustroju przymusowego | str. 330 III. Ustanie ustroju przymusowego | str. 335 Rozdział V Ustanie małżeństwa | str. 336 § 19. Ogólna charakterystyka ustania małżeństwa | str. 337 I. Przyczyny ustania małżeństwa | str. 337 II. Uwagi ogólne o sądowym dochodzeniu ustania małżeństwa oraz ustalenia jego nieistnienia lub istnienia | str. 338 § 20. Ustalenie nieistnienia i istnienia małżeństwa | str. 340 I. Ustalenie nieistnienia małżeństwa | str. 340 II. Unieważnienie aktu małżeństwa | str. 343 III. Ustalenie istnienia małżeństwa | str. 343 § 21. Unieważnienie małżeństwa | str. 344 I. Pojęcie i przyczyny unieważnienia małżeństwa | str. 344 II. Konwalidacja małżeństwa | str. 345 III. Legitymacja czynna i bierna w procesie o unieważnienie małżeństwa | str. 347 IV. Skutki unieważnienia małżeństwa | str. 349 § 22. Pojęcie rozwodu i przesłanki jego dopuszczalności | str. 351 I. Pojęcie rozwodu i problem jego dopuszczalności | str. 351 II. Proces rozwodowy | str. 353 III. Zasada trwałości małżeństwa | str. 354 IV. Uwagi ogólne o przesłankach dopuszczalności rozwodu | str. 356 V. Przesłanka trwałego i zupełnego rozkładu pożycia małżeńskiego | str. 357 VI. Przesłanka winy | str. 359 VII. Przesłanka dobra wspólnych małoletnich dzieci | str. 362 VIII. Przesłanka sprzeczności rozwodu z zasadami współżycia społecznego | str. 363 § 23. Zakres kognicji sądu rozwodowego; treść wyroku orzekającego rozwód | str. 364 I. Model polskiego procesu rozwodowego | str. 364 II. Orzeczenie o rozwiązaniu małżeństwa | str. 365 III. Orzeczenie o winie | str. 366 IV. Orzeczenie o władzy rodzicielskiej | str. 367 V. Orzeczenie o obowiązku alimentacyjnym względem dzieci | str. 371 VI. Orzeczenie o obowiązku alimentacyjnym względem małżonka | str. 372 VII. Orzeczenie o wspólnym mieszkaniu małżonków | str. 372 VIII. Orzeczenie o podziale majątku wspólnego | str. 374 IX. Orzekanie o sprawach rodziny w toku procesu rozwodowego | str. 374 X. Zasada integralności wyroku rozwodowego | str. 375 XI. Zasada wyłączności postępowania rozwodowego | str. 376 § 24. Skutki rozwodu oraz oddalenie powództwa o rozwód | str. 377 I. Skutki rozwodu | str. 377 II. Ponowny proces o rozwód | str. 379 § 25. Śmierć małżonka i uznanie go za zmarłego | str. 380 I. Śmierć małżonka | str. 380 II. Uznanie małżonka za zmarłego | str. 380 Rozdział VI Macierzyństwo i ojcostwo | str. 383 § 26. Pochodzenie dziecka; zasady ogólne | str. 385 I. Uwagi ogólne | str. 386 II. Alternatywne sposoby ustalenia ojcostwa | str. 388 III. Zależność ustalenia ojcostwa od ustalenia macierzyństwa | str. 390 IV. Zasada równouprawnienia dzieci bez względu na ich pochodzenie | str. 391 V. Dochodzenie ustalenia i zaprzeczenia macierzyństwa oraz ojcostwa | str. 391 VI. Charakter i znaczenie prawne orzeczeń w sprawach o ustalenie lub zaprzeczenie pochodzenia dziecka | str. 397 VII. Uprawnienie rodziców do dochodzenia ustalenia pochodzenia dziecka | str. 400 VIII. Dowody biologiczne | str. 403 IX. Medycznie wspomagana prokreacja | str. 407 § 27. Macierzyństwo | str. 415 I. Uwagi ogólne | str. 416 II. Ustalenie macierzyństwa - pojęcie, przesłanki i sposoby | str. 416 III. Ustalenie macierzyństwa w zwykłym trybie przez sporządzenie aktu urodzenia dziecka | str. 417 IV. Ustalenie macierzyństwa w procesie. Wyrok ustalający macierzyństwo | str. 420 V. Zaprzeczenie macierzyństwa; przesłanki i tryb postępowania | str. 423 VI. Zagadnienia procesowe wspólne dla ustalenia i zaprzeczenia macierzyństwa | str. 425 § 28. Pochodzenie dziecka od męża matki | str. 426 I. Domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki | str. 426 II. Przesłanki zaprzeczenia ojcostwa | str. 429 III. Proces o zaprzeczenie ojcostwa | str. 432 IV. Skutki zaprzeczenia ojcostwa | str. 434 § 29. Uznanie ojcostwa | str. 435 I. Pojęcie uznania ojcostwa | str. 435 1. Zwykłe uznanie ojcostwa | str. 436 2. Kwalifikowane uznanie ojcostwa | str. 438 II. Dokonanie uznania ojcostwa a jego skuteczność | str. 440 III. Przesłanki dokonania uznania ojcostwa | str. 441 1. Przesłanki dokonania zwykłego uznania ojcostwa | str. 441 2. Przesłanki dokonania kwalifikowanego uznania ojcostwa | str. 444 3. Wymogi dotyczące zwykłego i kwalifikowanego uznania ojcostwa | str. 445 IV. Skutki prawne uznania ojcostwa | str. 448 V. Nieistniejące uznanie ojcostwa | str. 449 VI. Bezskuteczność uznania ojcostwa | str. 456 1. Przesłanka i charakter prawny ustalenia bezskuteczności zwykłego uznania ojcostwa | str. 456 2. Przesłanka i charakter prawny ustalenia bezskuteczności kwalifikowanego uznania ojcostwa | str. 457 3. Dochodzenie ustalenia bezskuteczności zwykłego i kwalifikowanego uznania ojcostwa | str. 457 VII. Skutki prawne ustalenia nieistnienia uznania ojcostwa albo bezskuteczności uznania ojcostwa | str. 459 § 30. Sądowe ustalenie ojcostwa | str. 460 I. Proces o ustalenie ojcostwa | str. 460 II. Przesłanki sądowego ustalenia ojcostwa | str. 461 III. Skutki ustalenia ojcostwa | str. 466 § 31. Przysposobienie | str. 466 I. Pojęcie i funkcja społeczna przysposobienia | str. 466 II. Przesłanki przysposobienia | str. 468 III. Postępowanie preadopcyjne | str. 476 IV. Postępowanie sądowe o przysposobienie | str. 482 V. Skutki i rodzaje przysposobienia - uwagi ogólne | str. 484 VI. Przysposobienie pełne | str. 486 VII. Przysposobienie niepełne | str. 488 VIII. Przysposobienie całkowite | str. 489 IX. Przysposobienie międzynarodowe | str. 491 X. Tajemnica przysposobienia | str. 493 § 32. Rozwiązanie przysposobienia | str. 496 I. Ustanie przysposobienia | str. 496 II. Proces o rozwiązanie przysposobienia | str. 498 III. Przesłanki rozwiązania przysposobienia | str. 499 IV. Skutki rozwiązania przysposobienia | str. 502 Rozdział VII Władza rodzicielska | str. 505 § 33. Pojęcie władzy rodzicielskiej i jej powstanie | str. 507 I. Pojęcie i ogólna charakterystyka władzy rodzicielskiej | str. 507 II. Powstanie władzy rodzicielskiej | str. 511 § 34. Treść i wykonywanie władzy rodzicielskiej | str. 513 I. Uwagi ogólne | str. 513 II. Piecza nad osobą dziecka | str. 514 III. Zarząd majątkiem dziecka | str. 521 IV. Reprezentacja dziecka | str. 523 V. Odpowiedzialność odszkodowawcza rodziców | str. 525 VI. Wykonywanie władzy rodzicielskiej | str. 525 VII. Współdziałanie sądu opiekuńczego i innych organów władzy publicznej z rodzicami | str. 528 § 35. Pozbawienie, zawieszenie, ograniczenie i inne modyfikacje władzy rodzicielskiej | str. 530 I. Uwagi ogólne | str. 530 II. Pozbawienie władzy rodzicielskiej | str. 531 III. Zawieszenie władzy rodzicielskiej | str. 532 IV. Ograniczenie władzy rodzicielskiej w wypadkach zagrożenia dobra dziecka | str. 533 V. Władza rodzicielska w razie rozłączenia rodziców | str. 536 VI. Inne modyfikacje władzy rodzicielskiej | str. 539 VII. Ingerencja sądu rodzinnego we władzę rodzicielską na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich | str. 540 VIII. Interwencja w postępowaniu karnym | str. 542 § 36. Ustanie władzy rodzicielskiej | str. 542 I. Uwagi ogólne | str. 542 II. Przyczyny ustania władzy rodzicielskiej | str. 543 § 37. Pozostałe stosunki między rodzicami a dziećmi | str. 545 I. Uwagi ogólne | str. 545 II. Obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się rodziców i dzieci | str. 545 III. Nazwisko dziecka | str. 546 IV. Imię dziecka | str. 555 V. Inne cechy indywidualizujące dziecko | str. 559 VI. Transseksualizm | str. 561 VII. Kontakty z dzieckiem | str. 563 Rozdział VIII Obowiązek alimentacyjny | str. 572 § 38. Pojęcie i zakres obowiązku alimentacyjnego | str. 573 I. Pojęcie obowiązku alimentacyjnego | str. 573 II. Alimenty a inne źródła utrzymania | str. 576 III. Swoiste cechy obowiązku alimentacyjnego i prawa do alimentów | str. 578 IV. Przesłanki i zakres obowiązku alimentacyjnego | str. 582 V. Postacie obowiązku alimentacyjnego | str. 584 § 39. Obowiązek alimentacyjny ze względu na jego źródło | str. 586 I. Uwagi ogólne | str. 587 II. Obowiązek alimentacyjny wynikający z pokrewieństwa | str. 587 III. Obowiązek alimentacyjny rodziców względem nieusamodzielnionego dziecka | str. 590 IV. Obowiązki alimentacyjne wynikające z przysposobienia | str. 593 V. Obowiązki alimentacyjne po rozwiązaniu przysposobienia | str. 594 VI. Obowiązek alimentacyjny między małżonkami | str. 595 VII. Obowiązek alimentacyjny między małżonkami po rozwodzie, unieważnieniu małżeństwa i w czasie separacji orzeczonej przez sąd | str. 597 VIII. Obowiązek alimentacyjny wynikający z powinowactwa | str. 602 IX. Obowiązek alimentacyjny ojca pozamałżeńskiego dziecka względem jego matki | str. 604 X. Obowiązek małżonków przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny | str. 605 § 40. Realizacja obowiązku alimentacyjnego | str. 606 I. Uwagi ogólne | str. 606 II. Szczególna ochrona roszczeń alimentacyjnych | str. 607 III. Przepisy szczególne odnoszące się do roszczeń alimentacyjnych względem ojca pozamałżeńskiego dziecka | str. 610 IV. Umowy dotyczące obowiązku alimentacyjnego | str. 611 V. Sądowe dochodzenie roszczeń alimentacyjnych | str. 612 VI. Egzekucja świadczeń alimentacyjnych | str. 615 VII. Pomoc publicznoprawna | str. 617 VIII. Wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego oraz zmiana wysokości alimentów | str. 623 IX. Alimenty za okres przeszły | str. 624 X. Roszczenia regresowe | str. 626 XI. Przedawnienie roszczeń alimentacyjnych | str. 628 Rozdział IX Opieka i kuratela | str. 629 § 41. Pojęcie i organizacja opieki | str. 629 I. Pojęcie i charakter prawny opieki | str. 630 II. Podstawowe zasady rządzące opieką | str. 631 III. Organy opieki | str. 633 § 42. Ustanowienie opieki nad małoletnim i powołanie opiekuna | str. 634 I. Ustanowienie opieki | str. 634 II. Powołanie opiekuna | str. 635 III. Objęcie opieki | str. 638 § 43. Treść i sprawowanie opieki nad małoletnim | str. 639 I. Treść opieki | str. 639 II. Sprawowanie opieki | str. 641 III. Wynagrodzenie opiekuna; zwrot wydatków i nakładów | str. 642 IV. Nadzór sądu opiekuńczego nad sprawowaniem opieki | str. 644 § 44. Ustanie opieki i wygaśnięcie funkcji opiekuna małoletniego | str. 646 I. Ustanie opieki | str. 646 II. Wygaśnięcie funkcji opiekuna | str. 647 III. Skutki ustania opieki i wygaśnięcia funkcji opiekuna | str. 648 § 45. Opieka nad ubezwłasnowolnionym całkowicie | str. 649 I. Uwagi ogólne | str. 649 II. Stosowanie przepisów o opiece nad małoletnim | str. 650 § 46. Kuratela | str. 651 I. Pojęcie kurateli i sposób jej uregulowania | str. 651 II. Rodzaje kurateli | str. 654 III. Instytucje zbliżone do kurateli | str. 659 Skorowidz (liczby oznaczają numery boczne) | str. 661