Praktyki rodzinne i rodzicielskie we współczesnej Polsce

Twórczy, intelektualny ferment i badawczy boom w polskiej familiologii ostatnich lat musiały w końcu zaowocować taką pracą. (...) Największą wartością książki jest zebrany przez Sikorską „materiał dowodowy”. To z niego pochodzą choćby nowe metafory (np. dziecko dyktator, dziecko bestyjka, dziecko Maverick), które mają wszelkie szanse, by wejść do kanonu słów kluczy opisujących po nowemu proces socjalizacji. Co jednak istotniejsze od nowej metaforyki, w końcu ktoś opisał za pomocą przekonującego materiału badawczego opresyjność życia rodzinnego w Polsce i ciężką pracę emocjonalną, jaką się wykonuje w rodzinie (zarówno z perspektywy kobiet, jak i mężczyzn). Ktoś końcu zaprezentował badawczą argumentację na rzecz tezy o rodzinie jako katastrofie dla życia prywatnego (…). W końcu ktoś opisuje postbadawczo to specyficzne napięcie, jakie rodzi się w głowach rodziców rozdartych między wiarą w umysł dziecka jako tabula rasa a wychowawczą bezsilnością. W końcu ktoś opisuje dzisiejsze rodzicielskie strategie nadopiekuńczości. Sikorska zderza to, co jest wyobrażeniem na temat norm w życiu rodzinnym i norm wychowawczych, z widocznymi jak na dłoni praktykami rodzicielskimi. To ewidentne nowe cegiełki dodane do gmachu wiedzy socjologicznej, a może i całej dziedziny nauk społecznych. Z recenzji prof. dr. hab. Tomasza Szlendaka Indywidualizacja jednostki powoduje, że rodzina zmienia swój kształt i staje się grupą negocjowalną, obieralną, zmultiplikowaną. (…) Obserwowane we współczesnych społeczeństwach epizodyczność i płynność, niestabilność oraz niepewność, denormalizacja ról społecznych czy szybkie tempo rozwoju nowych technologii, zwłaszcza technologii komunikacji medialnej, są wyzwaniem dla badaczy rzeczywistości. Zdaniem Sikorskiej, teorie praktyk oferują ramy metodologiczne dopasowane do analizowania współczesności. Z recenzji dr hab. Marioli Bieńko Podstawowym celem książki jest analiza i opis przemian socjologii rodziny jako subdyscypliny naukowej, rozwoju metodologii badania sfery życia rodzinnego, wreszcie przemian praktyk rodzinnych i rodzicielskich we współczesnej Polsce. W części empirycznej autorka przeanalizowała: sposoby konstruowania definicji rodziny; społeczne otoczenie rodzin; aspekty opresyjności życia rodzinnego; normatywne oczekiwania dotyczące matek, ojców i dzieci w zestawieniu z codziennymi doświadczeniami i praktykami; strategie rodzicielskie; rolę urządzeń elektronicznych używanych przez dzieci w kształtowaniu relacji rodzice–dzieci; zróżnicowanie obowiązków i ról matek i ojców. Małgorzata Sikorska, dr, pracuje w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Warszawskiego. Zajmuje się przede wszystkim socjologią życia rodzinnego oraz przemianami współczesnego społeczeństwa polskiego. Jest autorką książki Nowa matka, nowy ojciec, nowe dziecko – o nowym układzie sił w polskich rodzinach (2009). Wspólnie z Anną Giza wydała podręcznik akademicki Współczesne społeczeństwo polskie (2012).

Spis treści Wstęp 11 Część I. Od socjologii rodziny do socjologii praktyk życia rodzinnego Rozdział 1. Historia przemian socjologii rodziny jako subdyscypliny naukowej – od socjologii problemów społecznych do socjologii życia rodzinnego i intymności 23 Początki socjologii rodziny jako subdyscypliny naukowej 23 Socjologia rodziny – prekursorzy 27 Auguste Comte 27 Émile Durkheim 29 Georg Simmel 31 Max Weber 32 Ewolucjonizm 34 Karol Marks, Fryderyk Engels 36 Frédéric Le Play 37 Socjologia rodziny – instytucjonalizacja subdyscypliny naukowej 38 Zmiana paradygmatu w socjologii rodziny – od bycia rodziną do praktykowania rodziny 40 Paradygmat strukturalno-funkcjonalny jako przykład podejścia bycia rodziną 42 Krytyka paradygmatu strukturalno-funkcjonalnego w familiologii 44 Nowa rzeczywistość społeczna rodzin 45 Feminizm jako przykład podejścia praktykowania rodziny 47 Podejście praktykowania rodziny – punkty wspólne 49 Czy socjologia rodziny jako subdyscyplina naukowa ma współcześnie sens? 53 Podsumowanie 57 Rozdział 2. Teorie praktyk jako alternatywa dla prowadzenia badań nad życiem rodzinnym – perspektywa praktykowania rodziny 58 Teorie praktyk – podstawowe pojęcia i założenia 62 Czym są praktyki? 63 Rola języka i dyskursu 67 Teoria praktyk rodzinnych 67 Displaying families 68 Teorie praktyk – potencjał badawczy 70 Wrażliwość na dynamikę życia społecznego 70 Chwytanie sprzeczności 72 Rozpoznawanie lokalnych oraz niszowych zjawisk społecznych 73 Koncentracja na badaniu zjawisk stosunkowo łatwo obserwowalnych 74 Praktyki cielesne (ciało i ucieleśnienie), praktyki dyskursywne 74 Znaczenie materialności 74 Dyskurs jako zbiór i źródło znaczeń społecznych 75 Metodologia badania „Praktyki rodzicielskie we współczesnych polskich rodzinach – rekonstrukcja codzienności” 76 Techniki badawcze 76 Dobór próby 79 Wykorzystanie pojęć z teorii praktyk w badaniu 80 Inne istotne kwestie dotyczące realizacji badań i analizy materiału empirycznego 84 Część II. Praktyki rodzinne Rozdział 3. „Rodzina się buduje, jak powstaje dziecko” – sposoby definiowania rodziny 89 Dziecko, „więzy krwi”, „papier” i „więzi mentalne” – konstruowanie społecznej definicji rodziny 90 Dziecko i wspólne zamieszkanie – konstruowanie zindywidualizowanych definicji rodziny 97 „Grono takie dosyć małe” – kto tworzy rodzinę 98 Pępuszek, zdjęcia i korale po babci – rodzinne pamiątki 104 Podsumowanie 107 Rozdział 4. „Bardzo jesteśmy jacyś tacy hermetyczni” – wymiary społecznej izolacji rodzin 109 Otoczenie społeczne rodzin – osoby 110 Instytucja dziadków 110 Rodzeństwo 114 Przyjaciele i znajomi 115 Inne znaczące osoby 118 Osoby nieznane osobiście 119 Otoczenie społeczne rodzin – instytucje społeczne 119 Przedszkola i szkoły 119 Miejsce pracy 125 System służby zdrowia 127 Politycy (program „Rodzina 500+”), instytucje administracji publicznej 129 Kościół katolicki 131 Inne znaczące instytucje 133 Podsumowanie 134 Rozdział 5. „Już tak na poważnie się życie zaczęło” – wymiary opresyjności życia rodzinnego i rodzicielstwa 140 „Były wieczne podróże, imprezy, sielanka totalna. […] Teraz jest życie” 141 „Się żyje pod dziecko, jak by nie było” 144 „Tego czasu ciągle jest za mało” – deficyt czasu 145 „Umieć wypośrodkować” – potrzeba równowagi 149 Podsumowanie 151 Część III. Praktyki rodzicielskie Rozdział 6. Empatyczny samolub i posłuszny indywidualista – jakie powinno być i jakie jest dziecko 155 Dziecko idealne – jakie dziecko powinno być 156 Dziecko empatyczne 156 Dziecko dobrze wychowane 158 Dziecko maverick (indywidualista) 161 Dziecko rzeczywiste – rekonstrukcja relacji rodzice–dzieci (jakie dzieci są i jak się zachowują) 164 Dziecko bestyjka 164 Dziecko jako dyktator 167 Dziecko jako maminsynek 170 Dziecko jako słodziak 173 Dziecko jako osoba 174 Podsumowanie 175 Rozdział 7. „Wyegzekwować fajne zachowanie” – strategie wychowawcze rodziców 180 Dziecko – biała kartka 180 Rodzic – bezsilny demiurg 183 Strategie wychowawcze 188 Strategia karania 189 Zakazy 190 Izolowanie 191 Krzyk 193 Kary fizyczne 194 Powody karania 198 Kary – „w ogóle nie stosujemy” 199 Kary – podsumowanie 199 Strategia nagradzania 200 Przekupywanie 200 Pozytywne motywowanie 202 Sposoby nagradzania 203 Powody nagradzania 204 Nagrody – system czy spontaniczne działanie? 205 Nagrody – podsumowanie 206 Strategie nadopiekuńczości i nadzoru 207 Strategia unikania 208 Strategia tłumaczenia 208 Podsumowanie 210 Rozdział 8. Uzależniacze dzieci, pomocnicy dorosłych – urządzenia elektroniczne jako nieludzcy aktorzy w relacji rodzice–dzieci 214 Sprawstwo urządzeń w relacji z dziećmi 215 Sprawstwo urządzeń w odniesieniu do rodziców 217 Emocje rodziców wobec urządzeń elektronicznych 219 Racjonalizacje stosowane przez rodziców 221 Podsumowanie 222 Rozdział 9. „Mama, jeść. Tata, bawić” – praktyki macierzyńskie i ojcowskie 226 Dobra/zła matka, dobry/zły ojciec – rekonstrukcja modeli normatywnych 226 Matka – poświęcająca się opiekunka 227 Ojciec – kochający, obecny i wychowujący 231 Źródła różnic między normatywnymi modelami matki i ojca 233 Praktyki macierzyńskie i ojcowskie 238 Matki – menadżerki opieki i codzienności 238 Ojcowie – eksperci od zabaw 242 Podział obowiązków domowych 243 Idealny podział obowiązków 247 „Wyjścia na zewnątrz” 248 Marudzenie dziecka i „jest harmider, jest szybko” 250 Podsumowanie 251 Zakończenie 253 Załączniki 265 Załącznik 1. Scenariusz do I tury wywiadów 265 Załącznik 2. Spis prac domowych wykonywanych przez respondentów indywidualnie na platformie internetowej 271 Załącznik 3. Scenariusz do II tury wywiadów 273 Załącznik 4. Informacje o respondentach 279 Bibliografia 281 Wykaz rycin i tabel 291 Indeks nazwisk 292