Jedną z głównych przyczyn negatywnej oceny istniejącego w Polsce porządku społecznego są trudności w dostosowaniu się ludzi do warunków i mechanizmów gospodarki rynkowej. Trudności adaptacyjne w obszarze aktywności zawodowej są udziałem ok. 70% pracujących Polaków. Konsekwencją mniej lub bardziej skutecznych strategii adaptacyjnych jest zjawisko segmentacji społeczeństwa. Segmentacja oznacza proces trwałego różnicowania się pozycji społecznych podmiotów w wyniku podejmowanych przez nie działań adaptacyjnych. Wskazane w książce tendencje oraz zarysowane elementy prognozy społecznej mogą zostać wykorzystane w budowaniu strategii dalszej modernizacji Polski, w konstruowaniu programów edukacyjnych wspierających występujące w poszczególnych klasach postawy promodernizacyjne. Możliwe jest również wdrażanie projektów aktywizujących wybrane środowiska społeczne. Takie działania mogą mieć znaczący wpływ na bilans sił społecznych opowiadających się „za” i „przeciw” modernizacji. Bez podjęcia tego wyzwania proces dalszej modernizacji Polski będzie odbywał się w warunkach silniejszego niż dotychczas oporu społecznego. Badania prowadzone w powiązaniu z teorią segmentacji adaptacyjnej pozwalają na względnie precyzyjne wskazanie, w jakich punktach struktury opór ten może mieć kluczowe znaczenie dla sukcesu lub porażki działań reformatorskich. Paweł Ruszkowski jest socjologiem, kierownikiem Katedry Socjologii Polityki na Uniwersytecie Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie.

Wstęp 7 Rozdział I Perspektywa badawcza 9 Procesy adaptacyjne w systemie społecznym 9 Model teoretyczny adaptacji modernizacyjnej 16 Główne kategorie koncepcji segmentacji społeczeństwa 23 Funkcjonalny i dysfunkcjonalny kapitał społeczny 32 Typologia segmentów społecznych 40 Podsumowanie 43 Rozdział II Socjologia modernizacji – ramy zainteresowań poznawczych 45 Wybrane aspekty badań polskiej modernizacji 45 Instytucjonalizm socjologiczny, czyli modernizacja ewolucyjna 46 Modernizacja partycypacyjna 51 Modernizacja a dekompozycja klasy robotniczej 57 Modernizacja imitacyjna czy rewolucyjna? 60 Modernizacja a kapitalizm polityczny 64 Podsumowanie 66 Rozdział III Socjologiczna charakterystka segmentów społecznych 69 Przesłanki metodologiczne badań empirycznych 69 Przegląd stosowanych modeli empirycznych 71 Cechy społeczno-demograficzne segmentów społecznych 75 Zróżnicowanie statusów społecznych 78 Poglądy polityczne osób zaliczanych do poszczególnych segmentów społecznych 87 Podsumowanie 95 Rozdział IV Analiza praktycznych działań adaptacyjnych 99 Wprowadzające uwagi metodologiczne 99 Model racjonalności działającego podmiotu 101 Orientacja wartościująca w segmencie adaptacji zachowawczej 102 Formy działań adaptacyjnych 110 Podsumowanie 114 Kapitał społeczny w działaniach adaptacyjnych 117 Kapitał społeczny a modernizacja 117 Kapitał spajający i kapitał pomostowy jako kategorie empiryczne 120 Podsumowanie 134 Rozdział VI Postawy wobec modernizacji 136 Postawy wobec demokracji 137 Dynamika postaw egalitarnych 143 Postawy wobec najnowszej przeszłości 144 Segment adaptacji zachowawczej – krytyczni obserwatorzy modernizacji 153 Podsumowanie 158 Segmentacja społeczeństwa polskiego jako systemowa konsekwencja modernizacji Podsumowanie 160 Kontekst systemowy 160 Ramy konstrukcji teoretycznej 161 Model empiryczny segmentów adaptacyjnych 162 Weryfikacja 163 Zróżnicowanie cech strukturalnych podmiotów oraz ich orientacji politycznych w segmentach społecznych 164 Segmentacja klas społecznych 167 Praktyczne działania adaptacyjne 169 Kapitał społeczny a efektywność działań adaptacyjnych 171 Postawy wobec modernizacji 174 Aneks 1 Zbiór kwestionariuszy biografii adaptacyjnej 177 Aneks 2 Metodologia badań jakościowych 253 Spis skrótów 257 Bibliografia 258