Tradycje i współczesność polskiej samoorganizacji obywatelskiej

Autorka ukazuje rolę, jaką polskie instytucje obywatelskie, nieformalne inicjatywy oddolne oraz obywatele odgrywali i odgrywają w sprawach publicznych. Przedstawia rozwiązania prawne i wdrożeniowe obowiązujące w różnych okresach historii państwa polskiego i wskazuje na ich fundamentalne znaczenie w budowaniu awansu cywilizacyjnego Polski i wzmacnianiu odporności społeczeństwa na kryzysy. Podkreśla wagę reform oraz działań legislacyjnych i wdrożeniowych na rzecz wsparcia rozwoju społeczeństwa obywatelskiego w latach 1989–2023. ****** The Traditions and Modernity of Polish Civic Self-Organization: Selected Threads from the History of Institutions and Social Initiatives from the 12th to the 21st Century The author shows the part Polish civic institutions, informal grassroots movements and citizens have played and play in public affairs. She presents legal and implementation solutions in force at various periods in the history of the Polish state and points to their fundamental importance in building the civilization advancement of Poland and in strengthening society's resilience to crises. She underlines the importance of reforms and legislative and implementation actions in support of the development of civil society in 1989–2023.

Wstęp 9 Rozdział 1. Z dziejów samoorganizacji społecznej w wiekach średnich i w czasach I Rzeczypospolitej (1108–1795) 17 1.1. Wczesne instytucje i inicjatywy samoorganizacji społecznej w Europie i na ziemiach polskich 17 1.2. Polska samoorganizacja społeczna w okresie preindustrialnym 31 Rozdział 2. Nurt społecznej samoorganizacji i pracy organicznej w ramach państw zaborczych i wbrew nim (1795–1918) 39 2.1. Patriotyzm i zdolność narodu polskiego do zebrania się razem i utrzymania jedności narodowej 39 2.2. Towarzystwa, fundacje oświatowe, spółdzielnie rolnicze, kasy samopomocy finansowej, Kościół katolicki, zgromadzenia zakonne i działalność kobiet w zagospodarowaniu „wolności do” 41 2.3. Społeczna samoorganizacja na rzecz mecenatu nauki i kultury 53 Rozdział 3. U boku państwa. Instytucje i inicjatywy obywatelskie w II Rzeczypospolitej (1918–1939) 67 3.1. Samoorganizacja społeczna podczas I wojny światowej 67 3.2. Wysoka aktywność Polaków i wszystkich obywateli przedwojennej Polski 68 3.3. Spółdzielczość ważną instytucją rozwoju gospodarczego i społecznego niezawisłego państwa polskiego 75 Rozdział 4. Polskie instytucje i organizacje społeczne działające legalnie i w konspiracji pod okupacją niemiecką (1939–1945) 81 4.1. Nurt działalności legalnej organizacji społecznych 81 4.2. Polskie podziemie obywatelskie w okresie wojny i okupacji 83 Rozdział 5. Od ograniczania sprawczości obywatelskiej do budowy społeczeństwa alternatywnego w czasach PRL (1945–1989) 93 5.1. Kontekst polityczno-prawny 93 5.2. Spadek instytucjonalnej aktywności społecznej i powstawanie obywatelskich inicjatyw samopomocowych 103 5.3. Czas „Solidarności” i stan wojenny 110 Rozdział 6. Renesans samoorganizacji obywatelskiej po historycznym przełomie ustrojowym roku 1989 119 6.1. Obraz przemian politycznych, gospodarczych i społecznych 119 6.2. Odbudowa aktywności obywatelskiej i formy jej artykulacji 126 6.3. Nowe kierunki inicjatyw obywatelskich i znacząca poprawa zasobów ekonomicznych organizacji sektora obywatelskiego 128 6.4. Samorządne organizacje i nieformalne inicjatywy wobec potrzeb, wyzwań i aspiracji czasów zmiany ustrojowej 136 6.5. W stronę publiczno-niepublicznego systemu instytucjonalnej obsługi rynku pracy: samopomocowe programy włączenia społecznego i zawodowego 144 6.6. Działalność społeczna Kościoła katolickiego po roku 1989 150 6.7. Nowe trendy i modele uczestnictwa społeczeństwa w życiu publicznym 151 6.8. Samoorganizacja społeczna podczas kryzysu pandemicznego i na rzecz uchodźców wojennych z Ukrainy 153 6.9. Polska polityka na rzecz umacniania samoorganizacji społecznej w latach 1989–2023 155 Wnioski 163 Bibliografia 169 Indeks osobowy 179 Spis wykresów 183 Spis ilustracji 185 Summary 189