Książka traktuje o narodzinach oraz ewolucji idei i instytucji obywatelstwa w wybranych państwach europejskich. Krzysztof Trzciński – sytuując zagadnienie w kontekście ogólnych procesów politycznych i gospodarczych – pokazuje, iż idea obywatelstwa ulega istotnym przeobrażeniom w różnych krajach i okresach, będąc zarówno wzbogaconą o nowe elementy, jak też nierzadko zubożaną przez czasową utratę pewnych składników. W efekcie proces formowania się idei obywatelstwa na naszym kontynencie był niejednolity, nierzadko zawieszany na długi czas, czasem cofający się dramatycznie.

Autor gromadził materiały do książki w kilkunastu krajach Europy. Ważną inspiracją badań były także studia prowadzone w latach 1995–2002 w wielu krajach Afryki i Azji, w których mają miejsce dynamiczne, a często dramatyczne procesy kształtowania się idei i instytucji nowoczesnego obywatelstwa. (z recenzji profesora Jana J. Milewskiego)

Obywatelstwo w Europie to lektura niezbędna dla wszystkich studiujących kwestie związane z obywatelstwem, prawami człowieka i przyszłością instytucji obywatelstwa w Unii Europejskiej i na świecie. Niezastąpiona inspiracja i pomoc dla polityków, funkcjonariuszy Unii Europejskiej, studentów: politologii, prawa, europeistyki, filozofii, socjologii i stosunków międzynarodowych. Tom wzbogaca bardzo obszerny indeks rzeczowy, ułatwiający studiowanie książki.

Wstęp 7 CZĘŚĆ I. STAROŻYTNE PIERWOWZORY OBYWATELSTWA 21 1. Obywatelstwo polis ateńskiej 21 1.1. Geneza powstania związku obywateli 21 1.2. Rozwój prawa obywatelstwa w polis 23 1.3. Status obywatela ateńskiego 27 1.4. Nieobywatele w służbie obywateli 30 1.5. Wolność i cnota obywatelska 32 1.6. Ogólny obraz obywatelstwa ateńskiego 35 2. Obywatelstwo imperium rzymskiego 39 2.1. Ewolucja kręgu obywatelskiego w mieście Rzym 39 2.2. Rozszerzenie prawa obywatelstwa na Latynów i Italików 42 2.3. Ponadnarodowe obywatelstwo imperium 45 2.4. Jurydyczny charakter obywatelstwa rzymskiego 50 2.5. Niewolnicy, jednostki półwolne, wyzwoleńcy-obywatele 54 2.6. Obywatelstwo rzymskie w ujęciu filozoficznym 57 2.7. Rzymski wkład w rozwój idei obywatelstwa 60 CZĘŚĆ II. ŚREDNIOWIECZNE I WCZESNONOWOŻYTNE WZORCE OBYWATELSTWA 65 1. Obywatelstwo miejskie w wiekach średnich 65 1.1. Recepcja pojęć rzymskich 65 1.2. Narodziny średniowiecznego miasta i jego autonomii 66 1.3. Kryteria posiadania obywatelstwa miasta 70 1.4. Treść statusu obywatelskiego 75 1.5. Znaczenie instytucji obywatelstwa miejskiego 80 2. Średniowieczne i renesansowe obywatelstwo państwowe 83 2.1. Wskrzeszenie pojęcia obywatel państwa 83 2.2. Od średniowiecznego obywatela do człowieka odrodzenia 92 2.3. Republikański obywatel według Machiavellego 95 3. Poddaństwo państwowe a obywatelstwo państwowe 101 3.1. Poddany w państwie absolutnym 101 3.2. Poddany-obywatel według Bodinusa 108 3.3. Obowiązki poddanego-obywatela według Pufendorfa 113 3.4. Angielskie reformy wolnościowe 115 3.5. Angielskie rozumienie pojęcia obywatel 118 3.6. Obywatel w społeczeństwie politycznym Locke’a 121 CZĘŚĆ III. WZORCE OBYWATELSTWA NOWOŻYTNEGO 127 1. Oświeceniowe wzorce obywatelstwa 127 1.1. Dojrzewanie człowieka do bycia obywatelem 127 1.2. Obywatel w ujęciu Monteskiusza 133 1.3. Wizja obywatelstwa uniwersalnego Rousseau 136 1.4. Kantowski model obywatela 139 1.5. Zamysł umowy obywatelskiej Fichtego 141 2. Rewolucja francuska i obywatelstwo empiryczne 147 2.1. Zmierzch absolutyzmu 147 2.2. Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1789 roku 149 2.3. Obywatele czynni i bierni 152 2.4. Deklaracja Praw Człowieka i Obywatela z 1793 roku 157 2.5. Deklaracja Praw i Obowiązków Człowieka i Obywatela z 1795 roku 161 2.6. Znaczenie obywatelstwa empirycznego 166 3. Liberalna wizja członka państwa 169 3.1. Indywidualistyczne postrzeganie jednostki w państwie 169 3.2. Autonomia obywatela w państwie w ujęciu Humboldta 172 3.3. Wolność obywatelska w myśli Constanta 174 3.4. Granice swobód obywatelskich według Milla 176 4. Podstawy przynależności do państwa narodowego 181 4.1. Potrzeba obywatelstwa w państwie narodowym 181 4.2. Pochodzenie i miejsce urodzenia jako determinanty obywatelstwa 183 4.3. Tradycja i wspólne wartości jako wyznaczniki obywatelstwa 194 5. Istota obywatelstwa w państwie narodowym 201 5.1. Budowanie demokracji a rozwój obywatelstwa 201 5.2. Idea praw obywatelskich gwarantowanych konstytucyjnie 206 5.3. Prawa wyborcze jako kwintesencja obywatelstwa 213 5.4. Prawa społeczne obywateli 218 5.5. Pełnoprawne obywatelstwo kobiet 225 5.6. Prawa obywatelskie a prawa człowieka 231 Zakończenie 237 About this book 247 The historical development of citizenship in Europe by Krzysztof Trzciński 247 Bibliografia 249 Indeks nazwisk 279 Indeks rzeczowy 287