Problemy pracy w koncepcjach programowych Delegatury Rządu na Kraj (1941-1945)

Książka Wacława Szuberta ma wyjątkowy charakter i powinna spotkać się z ogromnym zainteresowaniem nie tylko środowisk naukowych związanych z prawem pracy, ubezpieczeniami społecznymi i polityką społeczną. Nie do przecenienia są również jej walory swoistego rodzaju świadectwa niezłomności Narodu Polskiego, który w najtrudniejszych latach okupacji hitlerowskiej nie tylko prowadził walkę z wrogiem, ale również, nie tracąc wiary w powodzenie tej walki, przygotowywał się do przyszłego okresu odbudowy struktur niepodległego państwa. Przejawem tego były prowadzone pod auspicjami Delegatury Rządu na Kraj prace koncepcyjne dotyczące kształtu życia społeczno-gospodarczego i politycznego w powojennej rzeczywistości. Nie ulega wątpliwości, że szczególną w tej perspektywie doniosłość miały koncepcje związane z przyszłym ustrojem pracy. Książka Profesora Szuberta ukazuje ten prawie nieznany obszar działalności Delegatury, a jest to tym cenniejsze, że Autor uczestniczył bezpośrednio w opisanych pracach koncepcyjnych i prowadząc rozważania mógł sięgać nie tylko do zasobów własnej pamięci, ale również do dokumentów, które zdołał zachować On sam oraz inni bohaterowie tamtych dni. Koncepcje programowe Departamentu Pracy i Polityki Społecznej były budowane w przeświadczeniu o potrzebie krytycznej kontynuacji tego, co w tym zakresie miało miejsce w II Rzeczpospolitej, z uwzględnieniem szczególnych potrzeb i uwarunkowań związanych z okresem przypadającym bezpośrednio po zakończeniu wojny światowej (odbudowa gospodarki i struktur organizacyjnych państwa), ale także z próbą zarysowania wizji rozwiązań, które powinny być realizowane docelowo, w późniejszym okresie. Ideologiczne i aksjologiczne podłoże tych wizji było zróżnicowane, zawsze jednak miały one bardzo widoczne zabarwione humanistyczne i były nacechowane pragnieniem budowy państwa silnego, ale i sprawiedliwego społecznie. W tej perspektywie należy postrzegać przewijające się w prezentowanych koncepcjach programowych założenia planowości gospodarki, uspołecznienia prawa własności, instytucjonalizacji stosunków pracy, obiektywizacji płac, pełnego zatrudnienia itp. Z pewnością nie wszystkie propozycje okazały się trafne (choćby odejście od zobowiązaniowego charakteru stosunku pracy), niektóre zostały zdeformowane przez patologie systemu „realnego socjalizmu” (choćby zasada planowości), to jednak wiele z nich po latach ciągle może odegrać pewną rolę „w wypracowaniu - jak pisał Profesor Szubert – optymalnych rozwiązań odpowiadających obecnym potrzebom”.

Nota redakcyjna (Michał Seweryński) 7 Nota biograficzna (Krzysztof Mrozowski) 9 Wstęp 11 CZĘŚĆ PIERWSZA 17 I. Ogólne założenia programowe 17 II. Praca i płaca 35 III. Ustrój pracy 49 1. Uwagi wstępne 49 2. Rady zakładowe 56 3. Związki zawodowe 71 4. Izby pracy 85 5. Idea samorządu społeczno-gospodarczego 97 IV. Prawo pracy 103 1. Zbiorowe prawo pracy 103 Uwagi wstępne 103 Układy zbiorowe pracy 106 Pojednawstwo i rozjemstwo 110 Prawo do strajku 115 Uwagi końcowe 117 2. Indywidualne prawo pracy 118 Uwagi wstępne 118 Ujednolicenie prawa pracy 120 Instytucjonalizacja stosunku pracy 126 Inne problemy 128 Uwagi końcowe 129 CZĘŚĆ DRUGA 133 I. Ubezpieczenia społeczne 133 1. Uwagi ogólne 133 2. Główne kierunki ubezpieczeń społecznych 134 3. Regulacja bezpośrednio powojenna 141 4. Inne problemy 145 5. Uwagi końcowe 146 II. Opieka społeczna 149 1. Uwagi ogólne 149 2. Opieka o charakterze publicznym 150 3. Samopomoc społeczna 155 4. Uwagi końcowe 156 III. Zdrowie publiczne 159 IV. Struktura administracyjna Departamentu i plany prac naukowych 165 1. Uwagi ogólne 165 2. Struktury administracyjne 165 3. Plany prac naukowych 169 Zakończenie 173 Aneks I. Wacław Szubert, Departament Pracy i Polityki Społecznej Delegatury Rządu (1941–1945) – organizacja i działalność 181 Aneks II. Wacław Szubert, Wspomnienia o Departamencie Pracy i Opieki Społecznej Delegatury Rządu (1941–1944) 201 Bibliografia 223