Bezpieczeństwo lotnictwa cywilnego

Książka jest pierwszą autorską monografią przedstawiającą kompleksowo współpracę państw i organizacji międzynarodowych w zapewnieniu bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego. Marian Bujnowski rozpatruje pojęcie bezpieczeństwa lotniczego, charakteryzuje rodzaje i źródła głównych zagrożeń współczesnego lotnictwa cywilnego oraz te jego elementy, które są szczególnie narażone na atak. Przedstawia kluczowe podmioty uczestniczące we współpracy międzynarodowej i rozważa ich rolę w zapewnieniu bezpieczeństwa oraz analizuje polityczne, organizacyjne i ekonomiczne uwarunkowania tych działań. Część książki Autor poświęcił omówieniu roli Polski w systemie międzynarodowej współpracy w dyskutowanej dziedzinie. Bujnowski łączy prezentację obowiązujących standardów z krytycznym komentarzem, który odnosi się zwłaszcza do wpływu uwarunkowań politycznych i ekonomicznych na zapewnienie bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego. Marian Bujnowski – doktor inż. pilot, ekspert lotniczy w zakresie bezpieczeństwa i ochrony lotnictwa cywilnego. Absolwent Wyższej Oficerskiej Szkoły Lotniczej i Uniwersytetu Warszawskiego w zakresie stosunków międzynarodowych. Były pracownik Urzędu Lotnictwa Cywilnego, w którym zajmował się, miedzy innymi, współpracą ze Zrzeszeniem Władz Lotniczych (Joint Aviation Authorities – JAA) i przystosowaniem polskich standardów lotniczych do europejskich wymagań bezpieczeństwa lotniczego (Joint Aviation Requirements – JARs). Od 2007 r. pracuje jako konsultant ds. bezpieczeństwa i ochrony lotnictwa cywilnego w międzynarodowych programach finansowanych przez Unię Europejską i Bank Światowy. Autor publikacji z zakresu współpracy międzynarodowej i lotnictwa cywilnego: Jedwabny Szlak XXI wieku – międzynarodowy korytarz transportowy Europa – Kaukaz – Azja (Stosunki Międzynarodowe 2012, t. 46, nr 2), Jednolita Europejska Przestrzeń Powietrzna – ambicje a rzeczywistość (Warszawa 2014).

Spis treści Wykaz skrótów 9 Podziękowanie 15 Wprowadzenie 17 Rozdział 1. Główne zagrożenia bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego – charakter i źródła 21 1. Pojęcie bezpieczeństwa lotniczego 21 1.1. Ewolucja myślenia o bezpieczeństwie 22 2. Rodzaje zagrożeń współczesnego lotnictwa cywilnego 24 2.1. Uprowadzenie statku powietrznego 27 2.2. Piractwo powietrzne 28 2.3. Terroryzm powietrzny (lotniczy) – definiowanie zjawiska 29 2.4. Bezprawne zawładnięcie statkiem powietrznym 31 2.5. Akty bezprawnej ingerencji 32 2.6. Akty wymierzone w bezpieczeństwo lotnictwa według kryteriów europejskich organizacji międzynarodowych 33 2.6.1. Definiowanie aktów bezprawnej ingerencji w krajowych aktach prawnych 34 2.7. Akty międzynarodowego terroryzmu lotniczego 35 2.8. Terroryzm cybernetyczny 38 3. Elementy lotnictwa cywilnego szczególnie narażone na zagrożenia 40 3.1. „Atrakcyjność” statku powietrznego jako celu ataku terrorystycznego 41 3.2. Klasyfikacja uprowadzeń samolotów 42 3.3. Sposoby działania porywaczy i techniki terrorystyczne 43 3.4. Konsekwencje aktów terroru powietrznego 45 4. Źródła zagrożeń współczesnego lotnictwa cywilnego 46 4.1. Pobudki sprawców czynów przeciwko bezpieczeństwu lotnictwa cywilnego 47 4.2. Terroryzm państwowy 48 4.2.1. Państwa zbójeckie 48 4.2.2. Państwa upadłe 49 4.3. Przestępczość zorganizowana 50 4.4. Zagrożenia natury ekonomicznej 52 4.5. Zagrożenia natury operacyjnej i czynniki psychologiczne 57 4.6. Zestrzelenia cywilnych samolotów pasażerskich 60 4.6.1. Niezamierzone zestrzelenie cywilnych statków powietrznych 65 4.6.2. Zestrzelenie boeinga 777 Malezyjskich Linii Lotniczych (lot mh17) 66 4.7. Zagrożenia ze strony bezzałogowych statków powietrznych 74 4.8. Zniszczenie cywilnego statku powietrznego ze względów bezpieczeństwa 79 4.9. Niebezpieczne „gry i zabawy” 79 4.9.1. Gry wojenne – niebezpieczne zachowania wojskowych statków powietrznych 80 4.9.2. Zabawy laserami 83 5. Podsumowanie . 84 Rozdział 2. Uwarunkowania zapewnienia bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego: polityczne, organizacyjne, prawne i ekonomiczne 86 1. Podmioty uczestniczące we współpracy międzynarodowej i ich rola w zapewnieniu bezpieczeństwa lotniczego 87 1.1. Rola państwa w zapewnieniu bezpieczeństwa lotniczego 89 1.1.1. Prawa państwa wynikające z konwencji chicagowskiej 89 1.1.2. Zobowiązanie państwa do zapewnienia bezpieczeństwa lotnictwa 90 1.1.3. Wykonywanie międzynarodowych norm i zaleceń ICAO przez państwo 91 1.1.4. Funkcje państwa w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa lotniczego 92 1.2. Organizacje międzyrządowe, alianse lotnicze oraz stowarzyszenia pracownicze i środowiskowe wobec problemu zagrożeń lotnictwa 98 2. Istota i obszary współdziałania 100 2.1. Status bezpieczeństwa w regulacjach organizacji lotniczych 100 2.2. Płaszczyzny i zakres współdziałania 101 2.2.1. Płaszczyzny współdziałania w wymiarze globalnym 103 2.2.2. Biura Regionalne ICAO 115 2.2.3. Regionalne Grupy Bezpieczeństwa Lotniczego 117 2.2.4. Programy współpracy w zakresie bezpieczeństwa operacyjnego i ciągłej zdatności do lotu 117 2.2.5. Regionalne organizacje nadzorujące bezpieczeństwo lotnicze 121 2.2.6. Regionalne organizacje badania wypadków i incydentów lotniczych 122 2.2.7. Program współpracy technicznej Icao 123 2.2.8. Fundusz bezpieczeństwa lotniczego 124 2.2.9. Sieć Wzajemnej Pomocy w Sprawach Bezpieczeństwa 125 2.2.10. Państwa, producenci sprzętu i fundacje w budowaniu systemu bezpieczeństwa . 126 2.2.11. Współpraca w zakresie bezpieczeństwa na lotniskach 133 2.2.12. Współpraca w zakresie zagrożeń powodowanych przemieszczającym się pyłem wulkanicznym 137 2.2.13. Współpraca w zakresie przeciwdziałania przemęczeniu załóg lotniczych 139 2.2.14. Współpraca międzynarodowa w przypadku zagrożenia zdrowia publicznego 141 2.2.15. Współpraca w przewozie materiałów niebezpiecznych 143 2.2.16. Współpraca w zakresie podniesienia poziomu znajomości lotniczego języka angielskiego 145 2.2.17. Współpraca w zakresie polityki kadrowej specjalistów lotniczych 146 2.3. Zrzeszenie Międzynarodowego Transportu Lotniczego 147 2.3.1. Działania IATA na rzecz bezpieczeństwa i ochrony lotnictwa 148 2.3.2. Bezpieczeństwo – wspólny cel 151 2.3.3. Aktywność międzynarodowa 152 2.3.4. Działalność szkoleniowa 155 2.3.5. Procedury operacyjne 155 2.3.6. Gromadzenie i wymiana informacji 156 2.3.7. Działalność publikacyjna 156 2.4. Grupa Banku Światowego 157 2.4.1. Współpraca WBG z ICAO 158 2.4.2. Perspektywiczne działania WBG 159 2.4.3. Charakterystyka regionów i przykłady ważniejszych projektów lotniczych realizowanych przez WBG 160 2.4.4. Międzynarodowa Korporacja Finansowa 167 2.4.5. Partnerstwo publiczno-prywatne 171 2.4.6. Agencja Wielostronnych Gwarancji Inwestycji 172 2.5. Działania na rzecz bezpieczeństwa lotniczego podejmowane w Europie 172 2.5.1. Filary europejskiej polityki bezpieczeństwa lotniczego 173 2.5.2. Współpraca państw w ramach systemu bezpieczeństwa lotniczego w UE 175 2.5.3. Działalność międzynarodowa UE w zakresie bezpieczeństwa lotniczego 178 2.5.4. Inicjatywa SKYbrary – nowe podejście do współpracy w zakresie bezpieczeństwa lotniczego 184 3. Uwarunkowania współdziałania 185 3.1. Uwarunkowania polityczne 186 3.2. Uwarunkowania ekonomiczne 192 4. Podsumowanie 197 Rozdział 3. Współdziałanie międzynarodowe w zapewnieniu bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego. Zasady i formy 201 1. Międzynarodowe lotnicze umowy dwustronne 203 1.1. Słabe strony międzynarodowych dwustronnych umów lotniczych . 204 2. Lotnicze umowy wielostronne 206 3. Umowy lotnicze zawierane przez państwa członkowskie Unii Europejskiej 208 3.1. Geneza 208 3.2. Implikacje orzeczeń Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości 210 3.3. Metodologia negocjacji umów dwustronnych w Unii Europejskiej 211 3.4. Umowy lotnicze negocjowane na poziomie wspólnotowym 214 3.5. Porozumienia zawarte przez EASA 216 4. Programy międzynarodowej współpracy 218 4.1. Europejskie programy i plany współpracy 219 4.1.1. Europejski program bezpieczeństwa lotniczego 219 4.1.2. Europejski plan bezpieczeństwa lotniczego 220 4.1.3. Wspólnotowy program oceny bezpieczeństwa zagranicznych statków powietrznych 222 5. Podsumowanie 224 Rozdział 4. Kierunki i tendencje rozwoju współdziałania i współpracy międzynarodowej w zapewnianiu bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego 226 1. Promowanie polityki bezpieczeństwa 227 2. Poszukiwanie konsensusu 228 3. Międzysektorowa współpraca międzynarodowa 230 4. Kształtowanie zrównoważonego systemu bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego 232 4.1. Znaczenie rzetelnej informacji 235 4.2. Kontrola stosowania międzynarodowych standardów 237 4.3. Zapewnianie wysokiego poziomu raportowania 238 4.4. Podwyższanie efektywności ochrony lotnictwa cywilnego 239 5. Polityka organizacji branżowych 240 6. Szkolenie personelu 241 7. Systemy bezzałogowych statków powietrznych a bezpieczeństwo lotnicze 243 8. Międzynarodowa współpraca na rzecz bezpieczeństwa lotniczego w Europie 244 9. Podsumowanie 247 Rozdział 5. Polska w systemie międzynarodowej współpracy w zapewnieniu bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego 250 1. Działalność instytucji i organizacji międzynarodowych w zakresie bezpieczeństwa lotniczego – z udziałem Polski 250 1.1. Organizacja Międzynarodowego Lotnictwa Cywilnego 251 1.2. Europejska Konferencja Lotnictwa Cywilnego 252 1.3. Eurocontrol 254 1.4. Środkowoeuropejska Grupa Rotacyjna 256 1.5. Grupa Wyszehradzka 257 1.6. Zrzeszenie Władz Lotniczych 258 2. Polska we współpracy międzynarodowej w zakresie bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego 259 2.1. Uprawnienia organów polskiej administracji rządowej do współpracy międzynarodowej w zakresie bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego 259 2.2. Postawa i zaangażowanie Polski we współpracę międzynarodową w zakresie bezpieczeństwa lotnictwa cywilnego 261 2.3. Działalność polskiej władzy lotniczej na forum międzynarodowym 265 3. Doświadczenia i wnioski wynikające z dotychczasowej współpracy międzynarodowej Polski w zakresie bezpieczeństwa lotniczego 268 4. Podsumowanie 270 Zakończenie 273 Bibliografia 281 Aneksy 299 Indeks nazwisk 329