Dobra krew

Monografia poświęcona jest problematyce urasowienia podziałów społecznych w sześciu powieściach Henryka Sienkiewicza, tj. w Trylogii „historycznej”: "Ogniem i mieczem" (1884), "Potopie" (1886) i "Panu Wołodyjowskim" (1888), oraz w tzw. „trylogii współczesnej”: Bez dogmatu (1890), "Rodzinie Połanieckich" (1895) i "Wirach" (1910). Przyjrzenie się tym utworom w kontekście różnych form splotu klasy i „rasy” prowadzi do wniosku, że chociaż pisarz „tylko” rekonstruował szlachecki protorasizm stanowy, to jednocześnie nie był wolny od rasizmu klasowego. ****** 'Good Blood': Henry Sienkiewicz Between Noble State Proto-racism and Class Racism (Trilogy and Contemporary Novels) The monograph is devoted to the problem of racist social divisions in six novels written by Henryk Sienkiewicz, i.e. 'historical' Trilogy: 'With Fire and Sword' (1884), 'The Deluge' (1886) and 'Sir Michael' (1888), as well as in so-called 'contemporary trilogy': 'Without Dogma' (1890), 'The Polaniecki Family' (1895) and 'Whirpools' (1910). Looking at these works in the context of different forms of class and 'race' intertwined leads to the conclusion that although the writer 'only' reconstructed the noble state proto-racism, at the same time he was not free from class racism.

Zamiast wstępu 13 CZĘŚĆ PIERWSZA Przyczynek do historycznej teorii wiedzy (z powodu dwóch trylogii Henryka Sienkiewicza) Rozdział I. O szlacheckim protorasizmie stanowym i jego wątpliwym związku z sarmackim mitem etnogenetycznym 21 Sarmacki mit etnogenetyczny 27 Szlachecki protorasizm stanowy – przykłady 32 Wnioski 42 Rozdział II. Sarmatyzm i teoria podboju (na polskim gruncie) – dalsze uściślenia 44 Kilka uwag o sarmatyzmie 44 O powstaniu tzw. teorii podboju (najazdu) 46 Teoria podboju w wieku XIX 53 Rozdział III. Henryk Sienkiewicz w świetle dotychczasowych rozważań (szlachecki protorasizm stanowy, sarmatyzm i teoria podboju) 62 Sienkiewicz wobec szlacheckiego protorasizmu stanowego (i rasizmu klasowego) – wstępne rozpoznanie 62 Sienkiewicz a sarmatyzm 70 Sienkiewicz a dziewiętnastowieczna teoria podboju 75 Dopowiedzenie: Kilka uwag o tzw. „przełomie” w życiu i twórczości Sienkiewicza 83 Rozdział IV. Kategoria „rasy” (ze szczególnym uwzględnieniem wieku XIX i twórczości Sienkiewicza) 89 „Semantyka rasy” (w drugiej połowie XIX i na początku XX wieku) według Tadeusza Budrewicza 95 Kręgi semantyczne „rasy” w twórczości Henryka Sienkiewicza – zarys ogólny 98 Rozdział V. Kryteria „rasowo-antropologiczne” i stosunek Sienkiewicza do nich 104 Wskaźnik cefaliczny 105 Kąt(y) twarzy 108 Objętość czaszki i waga mózgowia 109 Sienkiewiczowski stosunek do kryteriów „rasowo- -antropologicznych” albo Sienkiewicz Peschlem podszyty 111 Rozdział VI. Rasizm klasowy i terminy pokrewne. Próba uporządkowania pojęć 125 Rasizm klasowy (według Étienne’a Balibara) 126 Rasizm klasowy (według Enza Traversa) 128 Pojęcie rasizmu klasowego w polskiej nauce i debacie publicznej 129 Dehumanizacja 131 Rasizm inteligencji (według Pierre’a Bourdieu) 133 Rasizm kulturowy (według Jamesa M. Blauta) 135 Klasizm 137 Chamofobia 139 Wnioski 141 Rozdział VII. Poczet dziewiętnastowiecznych teoretyków rasizmu klasowego 142 Linia angielska 144 1) Thomas Robert Malthus 144 2) Herbert Spencer 147 Dygresja: Charles Darwin a socjaldarwinizm 151 3) Francis Galton 154 Linia francuska 158 1) Arthur de Gobineau 158 2) Hippolyte Taine 165 Dygresja: Tainowska "La Révolution, l’anarchie" a Sienkiewicz 168 3) Gustave Le Bon 171 Dygresja: Le Bon i „rasa” podhalańska 176 4) Georges Vacher de Lapouge 178 Linia polska? O trzech lekarzach-antropologach 184 1) Władysław Olechnowicz 185 2) Julian Talko-Hryncewicz 187 3) Leon Rutkowski 190 Wnioski 192 Dodatek: Rasizm klasowy w polskiej antropologii dwudziestolecia międzywojennego i… twórczość Sienkiewicza 194 CZĘŚĆ DRUGA Antropologia Sienkiewiczowska (na przykładzie dwóch trylogii) Rozdział VIII. „Zacna to krew”. O "Ogniem i mieczem" 203 Urasowienie dychotomii „pana”/„chama” 207 Dziedziczenie cech 210 Fizjonomia 213 Krew 218 Esencjalizowanie plebejskości 221 Dehumanizacja 225 Boski porządek 230 Zagłoba i Bohun – dwa bratanki, dwa symulakry 234 Wnioski 244 Rozdział IX. „Przyrodzone usposobienie szlachty do wojny”? O "Potopie" 248 Lud jako (względnie pozytywne) tło dla szlachty 249 „Wielka krew” a wygląd fizyczny i cechy osobowościowe 262 Szlachecka (nie)równość 270 Dzikość niejedno ma imię 276 Wnioski 284 Rozdział X. „[…] taka była w ówczesnych ludziach cześć dla krwi znamienitej”. O "Panu Wołodyjowskim" 286 „Popłynęła krew ze mnie, popłynęła z Dydiuka, pomieszała się i poszła jednym strumieniem w morze” 288 „To jest wielka pani – myślał sobie – która duszę musi mieć wspaniałą!” 295 „[…] bom też nie jakowyś Scyta ani Tatarzyn, ani dzik” 299 Dwa „krwawe” zbliżenia: Azja Tuhaj-bejowicz i Zydor Luśnia 307 Wnioski 315 Rozdział XI. „Z jednej strony wykwit albo może i przekwit kultury, z drugiej strony absolutne barbarzyństwo […]”. O "Bez dogmatu" 318 „Rasa przeżyta” 321 „Zwierzęce potrzeby, apetyty, namiętności” 326 „Pośrednie ogniwa”, czyli szlachcic mieszczaninem 329 Na granicach „trójpodziału” 331 „Rasowość” a piękno fizyczne 336 Poglądy społeczne Płoszowskiego a poglądy Sienkiewicza, czyli wnioski z lektury Bez dogmatu 341 Rozdział XII. „[…] bo się w niej odezwał instynkt całych pokoleń”. O "Rodzinie Połanieckich" 244 Pojęcie „rasy” 349 Wygląd fizyczny 352 Duchowe (?) parweniuszostwo 355 Instynkty klasowe 365 Aryjskość 371 Dwie drogi Sienkiewicza, czyli wnioski z lektury "Rodziny Połanieckich" (z nieustającym odwołaniem do "Bez dogmatu" i wcześniejszych utworów współczesnych) 378 Rozdział XIII. „Zatem czysta chłopska krew?”. O "Wirach" 383 „Rasowość” a anatomia 386 „Rasa”, krew i dziedziczne instynkty 392 Hanka – „nobilitacja polskiego chłopa” czy „ponure wnioski”? 397 Socjalizm w fizjonomiczno-biologicznym sosie 402 W wirach sprzeczności, czyli podsumowanie 410 Zamiast zakończenia: wstęp do dalszych badań? 414 Podziękowania 426 Nota edytorsko-bibliograficzna 428 Bibliografia 430 Summary 471 Indeks osób 475