Monografia jest poświęcona postmodernistycznym realizacjom tendencji ekspresjonistycznej we włoskiej literaturze, powstałej między 1980 a 2000 rokiem. Świat współczesnej kultury przeciwstawia różnice i wielość dawnemu pragnieniu ujednolicania, eliminuje ciągłość na rzecz przypadkowości, preferuje różnorodność i odmienność bardziej niż tożsamość i podobieństwo, odrzuca porządek i bezpieczeństwo teoretycznych sformułowań. Próba potwierdzenia, że istnieje i trwa niezmiennie również dziś jakiś prąd estetyczno-literacki, który dla niektórych jest niczym innym niż historycznym zjawiskiem z przeszłości może się wydać pustym i beznadziejnie nierealnym zabiegiem retorycznym. Precyzyjne określenie czym ekspresjonizm jest dziś, w czasach gdy tak trudno i niemal niezręcznie mówić o eksperymencie artystycznym czy literackim, wydaje się równie trudne, jak na początku wieku, w dobie awangard historycznych. Awangardy historyczne, zatem również ekspresjonizm, stały się bowiem od dawna częścią współczesnego kanonu. Ekspresjonistyczne techniki wyrazu artystycznego upowszechniły się i straciły swój transgresyjny charakter; zmieniła się także ich rola i sposób funkcjonowania w rozległej koine literatury postmodernistycznej. Zmiany te nie oznaczają jednak utraty znaczenia czy artystycznej produktywności. Dzisiejszy ekspresjonizm to styl i funkcja tekstu, ale także pewna filozofia i wizja człowieka, stale obecna w tyglu wielości i różnorodności także dzisiejszej literatury, pozbawionej granic i teoretycznych odniesień.

Indice Introduzione / 7 PRIMO CAPITOLO Definizioni, cronologie, estetiche dell’espressionismo storico / 15 Genesi e definizione dell’espressionismo storico / 16 Espressionismo storico tedesco: basi del pensiero / 20 Tipologie dell’espressionismo storico / 28 Espressionismo in Italia: le avanguardie storiche / 33 Espressionismo vociano / 34 Futurismo ed espressionismo / 35 Diffusione dell’espressionismo nella letteratura italiana del Primo e del Secondo Novecento: Tozzi, Pirandello, Gadda / 39 Espressionismo nel Terzo Novecento / 49 Teorie italofone sull’espressionismo / 51 Espressionismo ed espressivismo / 58 SECONDO CAPITOLO Gli stilemi dell’espressionismo / 63 Bisogno di espressione / 64 Estetica dell’espressionismo: principi generali / 67 Costanti dell’espressionismo / 71 Costanti a livello linguistico-stilistico / 71 Tipologie testuali / 76 Topoi espressionisti. Espressionismo tematico / 81 Invarianti dell’espressionismo astorico / 86 Attualizzazione postmoderna degli stilemi espressionistici / 88 Espressionismo: definizione operativa / 101 TERZO CAPITOLO Questione di lingua. Trasgressioni espressionistiche / 103 Rifiuto della letterarietà: linguaggi giovanili / 105 Oralità e dinamismo espressionistico dei linguaggi giovanili / 107 Primo procedimento dinamizzante: semplificazione della sintassi / 109 Incongruenze grafiche della scrittura giovanile / 117 Secondo procedimento dinamizzante: manipolazione del tempo della narrazione / 120 Esaltazione della letterarietà: ritorno alla tradizione / 123 Oralità all’antica: sfruttamento delle proprietà foniche della lingua / 125 Aulicismi morfosintattici / 132 Trasgressioni lessicali. Dialettalità, plurilinguismo e sperimentazione / 136 QUARTO CAPITOLO Narrazioni espressionistiche: il momento estatico / 143 Funzione narratoriale / 149 Prospettiva autoriale / 151 Autore – narratore: gioco metalettico delle istanze narrative / 151 Autotelismo narrativo e ibridazione testuale. Inserti metaromanzeschi / 155 Confusione delle voci narranti. Narrazioni in prima e in terza persona / 166 Narrazioni in prima persona. Infrazione del patto fiduciario / 171 Narrazione figurale. Narratore testimone: mimetismo apparente / 174 Schemi narrativi / 182 Sospensione del climax: schema circolare e schema parentetico / 186 Schema episodico. Focalizzazione variabile / 193 Narrazioni dilatate. Frequenza moltiplicata / 197 QUINTO CAPITOLO Immaginario espressionista: referenzialità infrante / 203 Fusione dei contrasti. Coincidentia oppositorum / 204 Immagini stranianti / 217 Motivo del sogno / 221 Motivo lunare / 225 Motivo della città / 229 Straniamento figurale: allegoria e simbolo / 233 Mimetismo esasperato. Iperbolizzazione / 244 Conclusione / 255 Bibliografia / 259 Opere analizzate / 259 Opere citate e consultate / 261 Indice dei nomi / 273 Streszczenie / 279 Summary / 283

Koszyk

Varianti dell'espressionismo nella narrativa italiana postmoderna 1980–2000