Komedia według Terencjusza

Terencjusz – podstawowa lektura szkolna całej starożytności, średniowiecza, odrodzenia; źródło inspiracji dla komedii chrześcijańskiej, teatrów konwiktowych, dramy mieszczańskiej; wzór eleganckiej łaciny jej kolokwialnym rejestrze; skarbnica sentencji… Terencjusz stał się tak popularny, że przestał interesować badaczy, wydawało się bowiem, że nie można już nic powiedzieć, co nie zostałoby powiedziane wcześniej A jednak ostatnie dwie dekady przyniosły prawdziwy renesans w badaniach nad tym poetą, a w konsekwencji nowe, niekiedy zaskakujące odczytanie jego komedii. Nawet skąpe informacje o życiu i walce o scenę zyskały w tym świetle odmienne niż dotąd oblicze. Oddawana do rąk czytelnika monografia stara się zaprezentować całe to spektrum interpretacji wraz z propozycjami autorki. Terencjusza najbardziej interesuje człowiek, jego osobowość, charakter, zalety i przywary, ale także reakcje na uwikłanie w codzienne i niecodzienne problemy. Nie bez powodu mówi się, że każda ze sztuk to wnikliwe studium psychologiczne. Dlatego monografia najwięcej miejsca poświęca temu właśnie zagadnieniu. Stara się także pokazać, że Terencjusz nawet nie próbuje konkurować ze swoim poprzednikiem – Plautem, nie pociąga go powielanie schematów fabularnych, a jedynie ich przetwarzanie. Wyraźnie widać, że nie chce naśladować, przeciwnie – ucieka od ustanowionego przez Plauta wzorca, szukając dla siebie nowych, bo zmodyfikowanych, form zgranych już motywów. Monografia weryfikuje także dotychczasowe ustalenia w dziedzinie języka i metryki. Podkreśla, że sztuki Terencjusza pełne są barwnej metaforyki, nie stronią od obscenicznych skojarzeń, postaci nie mówią tak samo, a wykorzystane metra w specyficzny sposób wspierają fabułę oraz wzmacniają wizerunki bohaterów. Nowa monografia to nowe oblicze Terencjusza.

Wykaz autorów, dzieł i skrótów/ 9 Przedmowa / 19 Część I. Wokół Terencjusza Rozdział 1. Terencjusz – enigmatyczny poeta / 27 Vita Terentii (Żywot Terencjusza) / 28 Datacje / 29 Personalia / 32 Wpływowi przyjaciele / 35 Nieżyczliwy stary poeta i polemika w prologach / 40 Sześć komedii i ich didaskalia / 50 Rozdział 2. Od oryginału do przekładu / 57 Manuskrypty / 58 Podział na akty i sceny / 62 Świadectwa starożytnych, komentarze, scholia / 65 Wydawcy / 74 Terencjusz w Polsce / 75 Część II. Fabuła Rozdział 1. Dziewczyna z andros (andria) / 87 Akt I–V / 88–106 Nic nie jest takie, jak się wydaje / 107 Rozdział 2. Za karę (heauton timorumenos) / 111 Akt I–V / 114–128 „Ludzie lepiej widzą cudze sprawy niż swoje własne” / 129 Rozdział 3. Eunuch (eunuchus) / 131 Akt I–V / 133–148 Zabawa ponad wszystko / 148 Rozdział 4. Pasożyt formion (phormio) / 155 Akt I–V / 156–170 Pomocny przyjaciel i pieniądze / 171 Rozdział 5. Teściowa (hecyra) / 175 Akt I–V / 178–190 Komedia na krzywdzie zbudowana / 190 Między amor a pietas / 192 Suspens i gra z odbiorcą / 194 Rozdział 6. Bracia (adelphoe) / 197 Akt I–V / 199–213 Rusticitas kontra urbanitas albo Katon i filhellenowie / 214 Część III. Bohaterowie Rozdział 1. Starzec (senex) / 225 Dziewczyna z Andros (Simon, Chremes, Kriton, Faniasz) / 226 Za karę (Chremes, Menedem, Faniasz, Simus, Kriton, Fanokrates, Archonides) / 234 Eunuch (Ojciec, Archidemides) / 240 Pasożyt Formion (Demifon, Chremes vel Stilpon, Kratinus, Hegion, Kriton) / 241 Teściowa (Laches, Fidyp, Faniasz) / 245 Bracia (Micjon, Demeasz, Hegion, Simul, Kratinus) / 249 Podsumowanie / 256 Rozdział 2. Młodzieniec (adulescens) / 259 Dziewczyna z Andros (Pamfil, Charinus, Fedriasz, Kliniasz, Nikeratus) / 260 Za karę (Klitifon, Kliniasz) / 264\ Eunuch (Fedriasz, Chereasz, Chremes, Antifon) / 267 Pasożyt Formion (Antifon, Fedriasz) / 275 Teściowa (Pamfil, Kallidemides) / 278 Bracia (Eschinus, Ktezyfon) / 282 Podsumowanie / 285 Rozdział 3. Niewolnik (servus) / 287 Dziewczyna z Andros (Dawus, Birriasz, Dromon, Sozjasz) / 289 Za karę (Syrus, Dromon) / 295 Eunuch (Parmenon, Sangasz, Dorus, Symalion, Syriskus, Donaks, Sannion, Diskus) / 297 Pasożyt Formion (Dawus, Getas, Chłopiec, Midas, Niewolnik) / 302 Teściowa (Parmenon, Sozjasz, Scirtus) / 306 Bracia (Syrus, Getas, Parmenon, Dromon, Stefanion, Storaks) / 309 Podsumowanie / 313 Rozdział 4. Żona i matka (matrona) / 317 Za karę (Sostrata) / 318 Pasożyt Formion (Nauzystrata) / 320 Teściowa (Sostrata, Myrrina) / 321 Bracia (Sostrata) / 324 Podsumowanie / 325 Rozdział 5. Niewolnica (ancilla, anus, nutrix) / 327 Dziewczyna z Andros (Myzja, Archylida, Lesbia, Kantara) / 328 Za karę (Frygia, Piastunka) / 330 Eunuch (Pytia, Doria, Sofrona) / 331 Pasożyt Formion (Sofrona, Dorcja) / 334 Teściowa (Syra, Niewolnice, Piastunka) / 336 Bracia (Kantara, Frygia) / 337 Podsumowanie / 338 Rozdział 6. Ukochana, czyli panna (virgo) lub hetera (meretrix) / 341 Dziewczyna z Andros (Glykerka, Chryzyda, Filumena) / 342 Za karę (Antifila, Bakchida) / 345 Eunuch (Pamfila, Taida) / 349 Pasożyt Formion (Fania, Pamfila) / 353 Teściowa (Filumena, Bakchida, Filota) / 354 Bracia (Pamfila, Bakchida) / 358 Podsumowanie / 359 Rozdział 7. Typy zawodowe: żołnierz (miles), pasożyt (parasitus), stręczyciel (leno) / 363 Eunuch (Trazon, Gnaton) / 364 Pasożyt Formion (Formion, Dorion) / 371 Bracia (Sannion) / 377 Podsumowanie / 378 Część IV. Motywy Rozdział 1. Gwałt i rodzące się z niego dzieci / 383 Rozdział 2. Rozpoznanie / 393 Rozdział 3. Przebranie / 401 Rozdział 4. Teatr w teatrze / 407 Rozdział 5. Qui pro quo / 417 Część V. Język i metryka Rozdział 1. Elegancja i emocje / 425 Formuły konwencjonalne / 425 Kurtuazja / 428 Zaklęcia / 429 Emocje w języku / 434 Rozdział 2. Figury retoryczne / 437 Aliteracja / 438 Paronomazja i inne współbrzmienia / 438 Powtórzenia: anafora, epifora, chiazm / 444 Zestawienia: gradatio, oksymoron, antyteza / 446 Neologizmy / 449 Rozdział 3. Świat w metaforach / 453 Rozdział 4. Język a postać / 465 Język a charakter postaci / 465 Język a status społeczny, wiek i płeć / 467 Onomastyka i żarty z imion / 473 Rozdział 5. „Spoza palliaty” – greka, żargon prawny, parodia / 477 Greka / 477 Żargon prawny / 480 Parodia / 482 Rozdział 6. Brzydkie słowo / 489 Inwektywa, groźba, przekleństwo / 489 Eufemizmy, niedopowiedzenia i rożne obscena / 493 Rozdział 7. Zagadnienia metryczne / 497 Partie z muzyką i bez niej – senar jambiczny i reszta / 498 Muzycznie między jambem a trochejem / 499 Metrum znaczące – jambiczny septenar / 501 Wers i jego możliwości / 503 Rozdział 8. Sentencje / 511 Wykaz tabel i ilustracji / 519 Bibliografia / 521 Summary / 539 Indeks osobowy / 543