Paradoksy paryskiej „Kultury”. Wyd. 3. zm. i uzup.

Monografia przedstawia genezę i ewolucję poglądów politycznych zespołu paryskiej „Kultury” w okresie od 1947 do 1980 roku. To już trzecie wydanie, zmienione kompozycyjnie, uaktualnione i poszerzone, dzięki czemu stanowi propozycję „kompleksową”, która daje odpowiedź na pytanie o fenomen „Kultury”. Autor dokonał próby periodyzacji działalności pisma, opierając się na kryteriach koncepcji ideowych wypracowanych na jego łamach. Prześledził zmiany programowe miesięcznika, starając się jednocześnie odnaleźć stałe cechy myślenia o polityce. Autor wyróżnia sześć okresów w badanej historii ideowych poszukiwań „Kultury”: 1) najwcześniejsze lata powojenne – powstawanie miesięcznika; 2) lata 1950–1955 – zwrot ku Zachodowi; 3) lata 1955–1964 – opcja amerykańska i orientacja wschodnia; 4) lata 1960–1968 – dominacja orientacji wschodniej; 5) lata 1968–1980 – „Polityka na Kraj”; 6) charakterystyka myśli politycznej „Kultury” Analizując poszczególne opcje polityczne, Autor zawsze wskazuje na ogólną orientację pisma – zamiennie to na Zachód, to na Wschód. W ramach każdej opcji redakcja „Kultury” próbowała zdefiniować konkretne i doraźne cele polityczne ze wskazaniem na ich potencjalnych realizatorów. Polityczne koncepcje „Kultury” podlegały częstym ewolucjom ze względu na zmiany sytuacji międzynarodowej i stosunków wewnętrznych w Polsce. Ten fakt jednak paradoksalnie nie zaszkodził pismu, a wręcz dopomógł w wypracowaniu trafnych koncepcji i skutecznych programów politycznego działania – na co wskazuje Autor. (na podstawie opracowania Mikołaja Tyrchana: Lekcja „Kultury” zamieszczonego w „Przeglądzie Politycznym” 2006, nr 77)

Spis treści Nieskromne uwagi o Paradoksach… i „giedroyciologii” / 11 Podstawowe wiadomości i założenia / 25 „Kultura” i Instytut Literacki / 25 Stratyfikacja współpracowników / 29 Instancja Nadawcy i „gospodarz” pisma / 37 Uwagi metodologiczne / 40 Periodyzacja i zasady kompozycyjne książki / 45 CZĘŚĆ PIERWSZA Między Wschodem a Zachodem. W poszukiwaniu ideologii i sojuszników (lata 1947–1950) Szukanie wyjścia w sytuacji bez wyjścia / 51 Kryzys moralny Zachodu / 51 Ryszard Wraga – początki opcji amerykańskiej / 56 Kryzys Europy Zachodniej według Andrzeja Bobkowskiego / 59 Aleksander Janta-Połczyński – a może by tak z Rosją? / 62 Zbigniew Florczak, czyli ambiwalencja doskonała / 67 Studium Melchiora Wańkowicza / 73 Co z Europą? / 82 Imperium europejskie Fabre-Luce’a / 82 Koncepcja „mniejszego zła” Raymonda Arona / 84 Jan Ulatowski – prekursor „trzeciej drogi” / 87 USA – ostatnią deską ratunku / 92 Doktryna „jednego świata” Jamesa Burnhama / 92 Zygmunt Nagórski Jr. i misja dziejowa USA / 96 Cechy myślenia politycznego oraz zmiany w składzie współpracowników / 100 CZĘŚĆ DRUGA Na zachodnim dworcu. Koncepcje, idee i opcje polityczne w latach 1950–1955 Opcja amerykańska / 112 Bezwarunkowa walka w imię sfederalizowanego świata / 112 Korekta koncepcji po Manifeście Świata Zachodniego / 117 Doktryna „wyzwolenia” / 119 Kontynuacja linii konfrontacyjnej / 121 Uwagi i wnioski / 131 Zjednoczenie Europy a koncepcje federacji Europy Środkowo-Wschodniej / 139 Wizja Paneuropy / 139 Federacja Europy Środkowo-Wschodniej / 140 „Zrzeczenie się” Wilna i Lwowa / 146 „Wizja Jutra” i koncepcje federacyjne w kontekście historycznym / 152 Opcja niemiecka / 156 O normalizację stosunków polsko-niemieckich / 156 Niemcy a federacja Europy Środkowo-Wschodniej / 159 Na niemieckim „rowerze” / 163 Między Mackiewiczem a Stempowskim – dwie skrajne strategie w ramach opcji niemieckiej / 170 Wady i zalety opcji niemieckiej / 176 Polityka polska / 179 Imperatyw bezwarunkowej walki / 179 Początki polityki krajowej / 181 Strategie emigracyjne / 188 Przeobrażenia ideologiczne i przewartościowanie myślenia politycznego / 195 Przeobrażenia ideologiczne / 195 Przewartościowanie myślenia politycznego / 204 CZĘŚĆ TRZECIA Gra na dwóch fortepianach (lata 1955–1964) Opcja amerykańska / 221 Krytyka polityki Waszyngtonu / 221 O amerykański program środkowo-wschodnioeuropejski / 224 Nowe ideologemy / 228 Koncepcje neutralizacyjne / 231 Neutralizacja ogólnoeuropejska / 231 Koncepcja neutralizacji i federacji Europy Środkowo-Wschodniej a kwestia zjednoczenia Niemiec / 235 Koncepcje pasa neutralnego – partytura „na dwa fortepiany” / 241 Koncepcje Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1955–1964 – podsumowanie / 247 Ewolucjonizm i opcja socjalistyczna / 250 Zdemokratyzowanie Wschodu przez socjalizm / 250 „Trzecia droga” / 253 Antykolonializm w funkcji ideologii wolnościowej / 255 Orientacja wschodnia / 257 Opcja rosyjska / 258 Polityka polska, czyli koncert na kilku fortepianach / 263 „Polityka na Kraj” i polityka „ogólnopolska” / 264 Gomułka jako „zakładnik sytuacji” / 273 „Polityka na Kraj” a Październik / 278 Walka o „drugi etap” / 286 „Kultura”, „odwilż” i Październik – podsumowanie / 290 Zmiany dyskursu i stylu myślenia / 293 Koniec ideologii czy zmiana ideologii? / 293 Zmiany w miesięczniku / 304 CZĘŚĆ CZWARTA „Program wschodni” (lata 1960–1968) Ewolucjonizm a orientacja zachodnia / 313 Uzachodnienie Wschodu / 313 Europeizacja bloku wschodniego – inicjatywy francuskie / 320 O rozszerzenie partytury – opcja amerykańska w drugiej połowie lat sześćdziesiątych / 323 Orientacja wschodnia / 325 Liczenie na własne siły / 325 Koncepcje dekolonizacyjne / 326 Dobrowolna dekolonizacja albo nacjonalistyczny wybuch / 328 Teoria geoideologii i Scylla rewizjonizmu / 331 Zasada podwójnej hegemonii / 333 Program rosyjski / 336 Opcja rosyjska czy polski program wschodni? / 338 Charybda narodowego komunizmu / 339 „Wiosna ludów” / 341 Wiosna praska / 346 „Polityka na Kraj” / 351 Wyzwolenie przez gospodarkę / 351 Wyzwolenie przez ideologię / 358 O porozumienie niepodległościowe / 363 Stabilizacja w kraju i walka o wielopoglądowość / 367 Kraj a program wschodni – druga połowa lat sześćdziesiątych / 371 Podsumowanie rozdziału / 379 CZĘŚĆ PIĄTA O demokratyzację i desowietyzację Europy Środkowo-Wschodniej (lata 1968–1980) Orientacja wschodnia / 386 Porzucenie ewolucjonizmu / 386 O radykalizację lewicy / 388 Federacja Europy Środkowo-Wschodniej a ULB / 390 „Polityka na Kraj” / 393 Ewolucja czy rewolucja / 393 O utworzenie lewicowej opozycji politycznej / 396 Walka o uświadomienie demokratyczne społeczeństwa / 402 W poszukiwaniu programu niepodległościowego / 409 Konsens postrewizjonistyczno-niepodległościowy / 414 Czas zbiorów / 416 CZĘŚĆ SZÓSTA Myśl polityczna „Kultury” „Polityka” – zanim powstała „Kultura” / 425 „Kultura” a tradycja międzywojenna / 429 Myśl państwowotwórcza i idee federacyjne / 429 „Kultura” a nurty ideowo-polityczne międzywojnia / 436 „Kultura”, „Polityka” – konserwatyzm / 442 Między romantyzmem a realizmem / 448 Dyskurs ideologiczny „Kultury” / 457 Racja państwowa / 457 Niepodległość a demokracja / 458 Solidaryzm / 461 Aideologiczny socjalizm czy bezreligijne chrześcijaństwo / 464 Podsumowanie rozdziału / 469 Fenomen „Kultury” / 471 Apendyks / 481 Dlaczego „Kultura”? / 483 W dolinie Dniestru – u podstaw federacyjnego myślenia „Kultury” / 501 Polemiki / 510 Bibliografia / 523 Indeks osobowy / 537 S u m m a r y / 543 S a m m a n d r a g / 547