Spór o inwestyturę

Książka Wilfrieda Hartmanna poświęcona jest przełomowemu momentowi dziejów Europy średniowiecznej. Tytułowy spór o inwestyturę to tradycyjne określenie momentu, gdy papiestwo starło się z władzą świecką o to, jaki wpływ będzie mieć ta ostatnia na obsadzanie wyższych urzędów kościelnych. Jego symbolem jest konflikt papieża Grzegorza VII i cesarza Henryka IV i słynne ukorzenie się cesarza w Canossie. W istocie jednak – i tak właśnie prezentuje spór o inwestyturę w swej książce Hartmann – mamy do czynienia z szeregiem złożonych przemian, jakim w okresie XI i początków XII wieku uległ tak Kościół, jak i Rzesza. Obok więc przeglądu najważniejszych wydarzeń autor przedstawia w swej pracy pogłębioną analizę tych zmian, dotyczących nie tylko kwestii politycznych, ale także religijnych, społecznych i ekonomicznych. Całość uzupełnia niezwykle kompetentny przegląd podstawowych problemów i kierunków badawczych dotyczących omawianych zagadnień, stanowiący wyśmienity przewodnik po literaturze przedmiotu i toczonych w niej dyskusjach. ****** The Investiture Controversy Wilfried Hartmann’s book is devoted to a turning point in the history of medieval Europe. The titular Investiture Controversy is the traditional term for the moment when the papacy clashed with secular authority over the extent of the latter’s influence on the appointment of senior Church officials. It is symbolised by the conflict between Pope Gregory VII and Emperor Henry IV, and the emperor’s famous humiliation at Canossa. In reality, however – and this is precisely how Hartmann presents the Investiture Controversy in his book – we are dealing with a series of complex transformations that both the Church and the Empire underwent during the 11th and early 12th centuries. Thus, alongside an overview of the most significant events, the author presents in his work an in-depth analysis of these changes, covering not only political issues but also religious, social and economic ones. The book is rounded off by an exceptionally insightful overview of the key issues and research directions relating to the topics discussed, serving as an excellent guide to the relevant literature and the debates taking place within it.

Słowo wstępne (Lothar Gall) 11 Przedmowa autora 13 Przedmowa autora do wydania zmienionego 15 Nota do tłumaczenia polskiego 17 I. PRZEGLĄD ENCYKLOPEDYCZNY Wprowadzenie 21 A. Cesarstwo w dobie sporu o inwestyturę 27 1. Cesarstwo i Kościół pod koniec panowania Henryka III 27 1.1. Henryk III i książęta 27 1.2. Reforma Kościoła pod przywództwem niemieckiego króla 30 2. Henryk IV 37 2.1. Regencja cesarzowej Agnieszki 37 2.2. Papiestwo w okresie małoletniości Henryka IV 39 2.3. Walki z Sasami 43 2.4. Henryk IV i Grzegorz VII do spotkania w Canossie w 1077 r. 46 2.5. Antykról i walka Henryka o samostanowienie 51 2.6. Walki w Niemczech i w Italii 56 2.7. Ostatnie lata Henryka IV 60 3. Henryk V 62 3.1. Lata sukcesów 62 3.2. Trudności w Rzeszy 67 3.3. Konkordat wormacki 70 3.4. Koniec dynastii salickiej 72 B. Przemiany strukturalne 74 1. Kościół 74 1.1. Papiestwo 74 1.2. Biskupi 78 2. Organizacja Rzeszy 80 2.1. Władza królewska 80 2.2. Pokój ziemski 83 2.3. Szlachta i książęta 84 2.4. Miasta 85 3. Ruchy religijne 87 3.1. Mnisi i kanonicy 87 3.2. Świeccy 89 3.3. Ruch krucjatowy 90 4. Żydzi 91 5. Kształcenie i nauka 92 5.1. Pisma polemiczne 93 5.2. Prawo kanoniczne 95 5.3. Prawo świeckie 96 II. PODSTAWOWE PROBLEMY I KIERUNKI BADAŃ 1. Wydania i krytyka źródeł 101 2. Osoby 106 2.1. Władcy 107 2.2. Papieże 112 2.3. Biskupi 116 2.4. Prozopografia i historia szlachty (Saksonia, Bawaria, Szwabia) 117 3. Wydarzenia i problemy 119 3.1. Symonia – wybory biskupów – inwestytura – regalia 121 3.2. Walka z małżeństwami duchownych 125 3.3. Synod w Sutri w 1046 r. i papieże niemieccy 126 3.4. Dekret o wyborze papieża z 1059 r. 128 3.5. Dictatus papae Grzegorza VII (DP) 131 3.6. Canossa 1077 r. 132 3.7. Forchheim 1077 r. 136 3.8. Konkordat wormacki 1122 r. 137 3.9. Pokój Boży i pokój ziemski 140 4. Przemiany struktur 141 4.1. Papiestwo 142 4.2. Episkopat 144 4.3. Władza królewska 147 4.4. Książęta i szlachta – tworzenie terytoriów i przemiany strukturalne rodów szlacheckich 155 4.5. Ministeriałowie i powstanie rycerstwa 158 4.6. Miasta 160 4.7. Mnisi i kanonicy 162 4.8. Świeccy 166 4.9. Żydzi 167 4.10. Edukacja i nauka: pisma polemiczne – prawo kanoniczne – prawo świeckie 168 Pisma polemiczne 170 Kanonistyka 172 Prawo świeckie 172 5. XI stulecie jako wiek przełomu lub wręcz rewolucji 173 III. ŹRÓDŁA I LITERATURA A. Źródła 179 1. Źródła narracyjne 179 1.1. Edycje w ramach „Monumenta Germaniae Historica” 179 1.2. Inne wydania 180 1.3. Wydania dwujęzyczne 181 1.4. Źródłoznawstwo 181 2. Dokumenty i regesty 182 3. Listy 182 4. Pisma polemiczne 183 5. Teksty literackie 184 6. Nekrologi 184 B. Literatura 185 1. Podręczniki i monografie 185 1.1. Ogólne 185 1.2. Historia Kościoła i historia papiestwa 185 1.3. Historia regionalna 186 1.4. Historia prawa, ustroju, gospodarki i społeczeństwa 186 1.5. Prace zbiorowe 187 1.6. Reforma Kościoła i spór o inwestyturę – opracowania ogólne 188 1.7. Katalogi wystaw 189 2. Zagadnienia szczegółowe 189 2.1. Ludzie 189 a. Henryk III 189 b. Cesarzowa Agnieszka 190 c. Henryk IV 190 d. Henryk V 192 e. Matylda Toskańska 193 f. Papieże reformatorzy 193 g. Grzegorz VII 194 h. Klemens III, Urban II, Paschalis II i Kalikst II 195 i. Biskupi 196 2.2. Wydarzenia i problemy 197 a. Wybór biskupa, inwestytura i symonia 197 b. Celibat 198 c. Sutri i papieże niemieccy 198 d. Dekret o wyborze papieża 199 e. Dictatus papae Grzegorza VII 200 f. Canossa 201 g. Antykról Rudolf ze Szwabii 202 h. Konordat wormacki 202 i. Pokój Boży i pokój ziemski 203 2.3. Struktury 204 a. Papiestwo i kuria 204 b. Episkopat 205 c. Władza królewska 206 d. Książęta i możni 208 e. Ministeriałowie i rycerstwo 210 f. Miasta 211 g. Mnisi 212 h. Kanonicy regularni 213 i. Żydzi 214 k. Edukacja i nauka 214 3. XI wiek jako czas rewolucji 216 Indeks osób 219 Indeks nazw miejscowych 229 Indeks rzeczowy 233