W przededniu przypadającej w styczniu 2025 roku 105. rocznicy odzyskania ziem nadnoteckich przez Polskę, w dobie rosnącego zainteresowania wiedzą o przeszłości i kładzenia silnego nacisku na tożsamość regionalną, pojawił się pomysł napisania skromnej publikacji łączącej opracowanie monograficzne z wyborem źródeł, przedstawiającej historię zmagań politycznych i militarnych o przynależność ziem nad Notecią. Ramy chronologiczne pracy wyznaczają: listopad 1918 roku, czas rewolucji w Niemczech i wyjątkowej aktywności organizacyjnej Polaków pod panowaniem pruskim, oraz styczeń 1920 roku, dokończenie procesu ratyfikacji traktatu pokojowego z Niemcami i rewindykowanie na tej podstawie przez Rzeczpospolitą terenów na obrzeżach Wielkopolski. Zakres terytorialny obejmuje dawne powiaty (do 1919/1920 roku): wieleński, czarnkowski, pilski miejski, chodzieski, wągrowiecki i wyrzyski ulokowane na zachodzie rejencji bydgoskiej w Prowincji Poznańskiej. Wskazany obszar w bliższych nam czasach określano jako region pilski. Dziś jest to północna część województwa wielkopolskiego z powiatami: czarnkowsko-trzcianeckim, pilskim, chodzieskim i wągrowieckim.
Pisząc niniejszą książkę, wykorzystałem zasoby archiwów państwowych w Poznaniu (i oddziału w Pile) oraz Bydgoszczy, prasę codzienną z lat 1918–1920 („Kurier Poznański”, „Dziennik Poznański”, „Dziennik Bydgoski”, „Bromberger Tageblatt”), niepublikowane zbiory wspomnień zgromadzone w Czytelni Zbiorów Specjalnych w Bibliotece UAM, czarnkowskiej filii Biblioteki Pedagogicznej w Pile, Archiwum Szkoły Podstawowej im. Powstańców Wielkopolskich w Rosku i Muzeum Okręgowym im. Stanisława Staszica w Pile. Wyjątkowe cenne były edycje źródeł odnoszących się do politycznych i militarnych aspektów wielkopolskiej drogi ku Niepodległej, a także powstałe w ciągu ostatnich 100 lat zbiorowe syntezy poświęcone Powstaniu Wielkopolskiemu. (Fragment wprowadzenia)
Wprowadzenie 7
I. OD REWOLUCJI LISTOPADOWEJ DO AKCJI REWINDYKACYJNEJ.
ZARYS WYDARZEŃ POLITYCZNYCH I MILITARNYCH W POWIATACH NADNOTECKICH
(ZACHODNIEJ CZĘŚCI REJENCJI BYDGOSKIEJ)
w okresie listopad 1918−styczeń 1920 roku na tle przemian w Wielkopolsce 11
1. Sytuacja do jesieni 1918 roku 13
2. W okresie rewolucji w Niemczech (listopad–grudzień 1918 roku) 16
3 Opanowanie terenów nadnoteckich przez siły powstańcze
(27 grudnia 1918–8 stycznia 1919 roku) 24
4 Uszczuplenie zdobyczy powstańczych i podział terenu na mocy
lokalnych rozejmów (9–31 stycznia 1919 roku) 49
5 Okres zaciętych walk polsko-niemieckich w pasie nadnoteckim
(1–21 lutego 1919 roku) 65
6 Między rozejmem w Trewirze a traktatem pokojowym w Wersalu
(koniec lutego–czerwiec 1919 roku) 80
7 Ku rewindykacji ziem nadnoteckich przez państwo polskie
(koniec czerwca 1919–styczeń 1920 roku) 92
Podsumowanie 102
II. WYBÓR MATERIAŁÓW I TEKSTÓW ŹRÓDŁOWYCH 105
Nota edytorska 107
Dokumenty 108
III. MATERIAŁY IKONOGRAFICZNE 345
Bibliografia 374
Indeks nazwisk 382
Indeks miejscowości 393
-14%