Polska nowoczesność

Od ponad 200 lat toczą się w Polsce dyskusje o nowoczesności. Przeradzają się często w gwałtowne spory, dotyczą bowiem najistotniejszych zagadnień polskiego życia zbiorowego, w tym także tego, czym jest i czym powinna być polskość. Kształtowanie się nowoczesnej kultury było na gruncie polskim od początku naznaczone poczuciem rozwojowego zapóźnienia. Problemy modernizacyjne, wśród których na pierwszy plan wysuwała się kwestia agrarna, w znacznej mierze określały kierunek dziejów Polski. Powstałe w XIX wieku, stanowiły podłoże formowania się polskiej tożsamości. Nie straciły na znaczeniu w wieku XX, a ich oddziaływanie odczuwamy do dziś. Aby zatem lepiej zrozumieć dzień dzisiejszy, warto poznać jego historyczne uwarunkowania. In the case of Poland the first signs of modernity, i.e. the ideological influence of the Enlightenment and the economic impact of capitalism, were connected with the attempts to overcome crisis of the Republic. The loss of the independent state brought modernisation problems, which made the underdevelopment of the country a crucial factor affecting Polish culture. The 19th-century struggle for modernity was to create cultural patterns, which still define views and attitudes of the Poles. Keywords: modernity, modernisation, nation, nobility, people

Wprowadzenie 9 Czy warto pisać o nowoczesności? 9 Modernizacyjna presja, modernizacyjne dylematy 16 Rzut oka na PKB 23 Rozdział I: Pytania 27 Antyczne źródła zacofania? 27 Czy jesteśmy ofiarami Zachodu? 32 Wiejski raj „klasy próżniaczej”? 36 Państwo fantomowe? 41 Państwo obywateli? 44 Zacofanie pozorne? 47 Czy byliśmy kolonią? 50 Rozdział II: Sapere aude! 56 Oświecenie, absolutyzm, rewolucja 56 Najjaśniejsza Rzeczpospolita, Oświecenie, Kościół 59 Szkoła frankfurcka 66 Oświecenie i kontroświecenie 70 Rozdział III: Bliskie spotkanie z nowoczesnością 75 Napoleon i Polacy 75 Korespondencja w ważnych materiach 78 Nowoczesne państwo, tradycyjne społeczeństwo? 83 Kościół, państwo, masoni i libertyni 93 Rozdział IV: Peryferyjna modernizacja – mocarstwa zaborcze 100 Integracja jako problem: szlachta 100 Integracja jako problem: Żydzi 104 Kwestia agrarna: Austria i Prusy 107 Uniwersytet, państwo i granice modernizacji 113 Rosyjskie dylematy: carowie i ideolodzy 116 Rosja: kwestia agrarna i sprawa polska 123 Rosja: idea narodowa a demokratyzacja społeczna 130 Monarchie absolutne wobec nowoczesności 133 Rozdział V: Peryferyjna modernizacja – Polacy 139 Królestwo Polskie: industrializacja w kraju pańszczyźnianym 139 Czy nowoczesność prowadzi do moralnego upadku? 146 Cywilizacyjna konfrontacja a narodowa tożsamość 154 Rozdział VI: Bliskie spotkanie z Zachodem 157 Polska wyższość 157 Wyobrażony „kraj odzyskany” 163 Rozdział VII: Polskie rozrachunki, europejskie przemiany 166 Popowstaniowe krytyki i rewizje 166 „Zbędna hipoteza”, czyli postępy sekularyzacji 177 Liberalizm po polsku 181 Rozdział VIII: Nacjonalizm 188 „Mizerne samolubstwo, bezczelny egoizm” 188 Czy lud to naród? 192 Darwin, Nietzsche i nowoczesny Polak 196 Szlachta, lud, Żydzi 201 Zachód, Kościół, masoni 204 Rozdział IX: Socjalizm 210 Socjalizm jako projekt modernizacyjny 210 Czy socjalista może być patriotą? 211 Rozdział X: Inni 218 „Historyczni” i „niehistoryczni” 218 Żydzi 219 Kobiety 222 Zakończenie, czyli początek 225 Bibliografia 238 Indeks osób 247