My niewidzialni

Autor prezentuje historię Polaków w Niemczech: traktuje o dziejach polskiej imigracji, a także o historycznych mniejszościach polskich na terenie Niemiec, poczynając od średniowiecza aż do współczesności. Polacy od stuleci stanowili część społeczeństwa niemieckiego, jednak dopiero po rozbiorach stali się dużą mniejszością w Królestwie Pruskim. Wkrótce przemiany społeczno-ekonomiczne uruchomiły procesy migracji, w wyniku których między początkiem XIX w. a czasami obecnymi osiem milionów Polaków przeniosło się na tereny, gdzie przeważała ludność niemieckojęzyczna. Dziś Polacy – druga co do wielkości grupa mniejszościowa w Niemczech – tworzą bardzo zróżnicowaną społeczność. Są wśród nich wysiedleńcy i późni wysiedleńcy, którzy nie przyznają się do tożsamości polskiej, a jednak w domu mówią po polsku – nierzadko w gwarze śląskiej. Są też wysiedleńcy, którzy chcą jak najszybciej zintegrować się ze społeczeństwem niemieckim oraz tacy, którzy starają się pozostać Polakami. Są ludzie, którzy emigrowali z powodów ekonomicznych lub politycznych – część z nich ma obywatelstwo polskie, a część niemieckie. Co roku do Niemiec przybywają setki tysięcy polskich robotników sezonowych. Równolegle żyją tam potomkowie ludzi, których rzuciła do Niemiec II wojna światowa, a także migranci zarobkowi z czasów przedwojennych. Peter Oliver Loew podjął próbę naszkicowania całościowego obrazu, mimo oczywistych problemów metodycznych związanych zarówno z niejednoznacznością określeń Niemcy i Polacy, jak i z pojęciem mniejszości. The author presents the history of Poles in Germany: it deals with the history of Polish immigration, as well as the historical Polish minorities in Germany, from the Middle Ages to the present day. Poles have been a part of German society for centuries, but only after the partitions did they become a large minority in the Kingdom of Prussia. Soon, socio-economic changes triggered migration processes, as a result of which, between the beginning of the 19th century and sometimes today, eight million Poles moved to areas where the majority of the German-speaking population was. Today, Poles - the second largest minority group in Germany - form a very diverse community. Among them there are displaced persons and late displaced persons who do not admit to their Polish identity, and yet speak Polish at home - often in Silesian dialect. There are also displaced persons who want to integrate with German society as quickly as possible and those who try to remain Poles. There are people who emigrated for economic or political reasons - some of them have Polish citizenship, and some German. Hundreds of thousands of Polish seasonal workers come to Germany every year. At the same time, there are descendants of people who were thrown to Germany by the Second World War, as well as economic migrants from the pre-war period. Peter Oliver Loew attempted to sketch the overall picture, despite the obvious methodological problems related both to the ambiguity of the terms Germans and Poles, and to the concept of minorities.

Wstęp 9 I. Jak to się wszystko zaczęło: średniowiecze i nowożytność 15 Polskie księżniczki w Rzeszy 17 Handlarze i wędrowcy 19 Mazury i Śląsk jako obszary polskiego osadnictwa na terenach niemieckich 22 Studenci i inni: polscy podróżnicy na ziemiach niemieckich 25 Biskupi i reformatorzy 26 Elity Berlina i Drezna 28 II. Największa mniejszość Prus i Cesarstwa Niemieckiego: od rozbiorów Polski do I wojny światowej 31 Kraj pod zaborami: tereny zaboru pruskiego 1772–1806 33 Wschodnie prowincje Prus: krótki przegląd długiego wieku XIX (1815–1918) 35 Polacy „na swoim”. Tradycyjne obszary osadnictwa polskiego w Prusach 41 Poznań – ośrodek ruchu narodowego 41 Prusy Zachodnie/Pomorze Gdańskie 48 Osobliwość zachodniopruska: Kaszubi 51 Pomorze Tylne i wymierający lud Słowińców 53 Prusy Wschodnie, mała ojczyzna Mazurów i Warmiaków 54 Górny i Dolny Śląsk 58 1832: Polacy wędrują przez Niemcy 65 Rewolucjoniści w akcji: proces Polaków i Wiosna Ludów 67 Masowe migracje Polaków 71 „Na saksy”: Polacy w drodze 72 Westfalczycy (Ruhrpolen): proletariat na obczyźnie 76 Wełna i węgiel brunatny: inne odmiany sezonowych migracji Polaków 83 Arystokracja, robotnicy, asymilacja: Polacy w Berlinie 86 „Dążymy bowiem do innych celów…”. Polacy w parlamentach 91 Laury akademickie: Polacy na uniwersytetach niemieckich 95 Artyści i bonvivanci 97 „Nazwisko moje łamało im języki”: polscy pisarze w Niemczech 97 Malarze: ulubieńcy władców i publiczności 100 Polscy muzycy i muzyka niemiecka 101 Organizacje o zasięgu ogólnoniemieckim 103 Jak bardzo polscy byli „polscy Żydzi”? 104 Dygresja: Polacy w Austrii 106 Regiment gwardii i okopy: Polacy w wojsku 109 I wojna światowa: jeńcy wojenni, robotnicy przymusowi i cisza przed burzą 111 III. Kość niezgody: Polacy w Niemczech w okresie międzywojnia 115 Polscy Prusacy zmieniają się w pruskich Polaków 117 Wersal i jego następstwa: przesunięcia granic i zmagania plebiscytowe 119 Zostać, optować czy wracać? Perspektywy Polaków w Niemczech po 1918 roku 125 W rozproszeniu: mniejszość polska w Niemczech 126 Górny Śląsk 129 O znikaniu Mazurów i trwaniu innych Polaków 133 Przypadek szczególny: Wolne Miasto Gdańsk 136 Polacy nad Ruhrą i Szprewą 136 Wciąż potrzebni: polscy robotnicy sezonowi 142 Na straconej pozycji? Przedstawiciele Polaków w Niemczech 143 Muzy i gwiazdy wielkiego ekranu 148 Polscy Żydzi między asymilacją a marginalizacją 151 IV. Okropności wojny: wypędzenia, germanizacja, praca przymusowa, zagłada 155 Polacy w „Starej Rzeszy” 157 Obszary wcielone do Rzeszy: terror, wypędzenia, zagłada 158 „Zniemczenie”, wykluczenie i trudne sąsiedztwo: Polacy na terenach wcielonych do Rzeszy 163 Przeżyć w oflagu 169 Walka za cudzą ojczyznę: Polacy w Wehrmachcie 171 Niewolnicy z Polski: robotnicy przymusowi w Rzeszy 173 „Tu przestaliśmy być ludźmi”: Polacy w obozach koncentracyjnych na terenie Rzeszy 180 V. Dzieci zimnej wojny: pokiereszowane życiorysy i masowa imigracja 187 Gdzie jest mój dom? Dipisi (displaced persons) 189 Maczków: enklawa polska w Niemczech 196 Monachium nadaje po polsku 197 Już jakby w Polsce, a jednak inaczej: polscy artyści w RFN 199 Od „starej emigracji” do współczesnej mniejszości: tradycja i nowy początek 202 Między ojczyzną a obczyzną: wypędzeni i wysiedleńcy 206 Pokusa: polscy uchodźcy między azylem a pobytem tolerowanym 214 Dojazdy i handel: Polacy w NRD 218 VI. Niewidzialna mniejszość? Polacy w dzisiejszych Niemczech 225 Zarządzenia i przepisy: podstawy prawne polskiej bytności w Niemczech 227 Nowa migracja: centra i marginesy 231 Dokąd ciągnie Polaków w Niemczech? 231 Bazar Polenmarkt: orientalny harmider na Placu Poczdamskim 233 Berlin: ośrodek nowej polskiej emigracji 236 Sezonowa migracja zarobkowa 237 Praca na czarno na bogatym Zachodzie 237 Zbieracze szparagów i truskawek 238 W zakamarkach niemieckich domów, pod niemieckimi łóżkami 244 Prostytucja 248 W poszukiwaniu szczęścia: małżeństwa polsko-niemieckie 249 Emigracja intelektualistów 251 „Nie ma mnie ani tu, ani tam”: biografie artystyczne 252 Polacy w Niemczech jako idole sportowi 258 Galimatias stowarzyszeń: polskie organizacje parasolowe 260 Historia sukcesu: lokalne organizacje i media 263 Dygresja: struktury kościelne 266 Nowa mniejszość przygraniczna 267 Polacy w Niemczech dzisiaj: nadal niewidzialni, ale też nieodzowni 269 Skrótowce 274 Bibliografia 275 Spis ilustracji 302 Indeks nazwisk 304