Między Wschodem a Zachodem

Autorzy przedstawiają ruską kulturę ziem Rzeczypospolitej – zarówno prawosławną, jak i unicką – w dynamicznym związku z kulturą polsko-łacińską oraz z procesami zachodzącymi w prawosławiu po upadku imperium bizantyńskiego i w obliczu rosnącej potęgi Moskwy. Nie zrywając więzi duchowej i artystycznej z pozostałą częścią kultury prawosławnej, rozwijającej się na obszarze państw moskiewskiego, tureckiego, weneckiego, austriackiego i na ziemiach rumuńskich, Rusini – obywatele I Rzeczypospolitej – potrafili twórczo wykorzystać zaistniałe możliwości rozwoju, przy jednoczesnym dochowaniu wierności tradycji wschodniochrześcijańskiej. Dzięki temu kultura cerkiewnosłowiańska i ruska stanowi nieodłączną część wspólnego dziedzictwa wielonarodowego państwa polsko-litewskiego, ale także niezwykle urozmaica i wzbogaca kulturę Europy Środkowej i Wschodniej oraz całego obszaru bizantyńsko-słowiańskiego. W przypadku wielu zagadnień ustalenia badawcze wskazują na potrzebę zmiany dominującego postrzegania kultury ruskiej w kategoriach odmienności i kwestionują zasadność pojęcia bariery cywilizacyjnej nie tylko w odniesieniu do kultury unickiej, lecz także do tradycyjnej kultury prawosławnej. 12-tomowa seria monografii „Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w dialogu z Europą. Hermeneutyka wartości” przedstawia dziedzictwo kulturowe XV-XVIII wieku jako integralną, lecz oryginalną część kultury europejskiej. Celem badawczym jest rozpoznanie dróg i form obustronnej transmisji wartości estetycznych, politycznych i religijnych oraz ukazanie w szerokim, multilateralnym kontekście porównawczym oryginalnej struktury aksjologicznej kultury polskiej epok dawnych. Teksty kultury są badane w perspektywie wewnętrznej jako zapisy aktów ukierunkowanych na rozumienie wartości, a w perspektywie zewnętrznej jako wypowiedzi włączające się w europejskie dyskusje literacko-estetyczne, polityczne, religijne. W intensywnym dialogu kultura Rzeczypospolitej przejawia nie tylko chłonność na nowe idee, lecz także kreatywność i dynamikę działania na obszarze Europy. The authors present the Russian culture of the First Polish Republic – both Orthodox and Uniate – in a dynamic relationship with the Polish–Latin culture and the processes taking place in the Orthodox Church after the fall of the Byzantine Empire, and in the face of the growing power of Moscow. They do not perceive the Russian culture as different and question legitimacy of the civilization barrier concept. This culture, as part of the heritage of the multinational Polish-Lithuanian state, enriches the culture of Central and Eastern Europe and the entire Byzantine-Slavic area.

Marzanna Kuczyńska (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) Między Wschodem a Zachodem. Prawosławie i unia 7 Tomasz Kempa (Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu) Prawosławie oraz unia w Polsce i na Litwie: sytuacja prawna, polityka władców i rola świeckich 17 Teresa Chynczewska-Hennel (Uniwersytet w Białymstoku) Tożsamość religijna i narodowościowa Rusinów w Pierwszej Rzeczypospolitej 56 Sergejus Temčinas (Instytut Języka Litewskiego w Wilnie) Języki kultury ruskiej w Pierwszej Rzeczypospolitej 81 Aleksander Naumow (Uniwersytet Ca’ Foscari w Wenecji) Biblia i liturgia w systemie wartości kultury ruskiej Pierwszej Rzeczypospolitej 121 Viviana Nosilia (Uniwersytet Padewski) Oświata ruska na ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej w XVII wieku 141 Alicja Zofia Nowak (Uniwersytet Jagielloński) Reforma duchowieństwa wschodniego w Rzeczypospolitej w świetle ogólnego programu odnowy Kościoła 174 Marzanna Kuczyńska (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) Homiletyka cerkiewna Pierwszej Rzeczypospolitej na pograniczu kultur (do połowy XVII wieku) 196 Jan Stradomski (Uniwersytet Jagielloński) Spór o historię i wartości w świetle katolicko-unicko-prawosławnej polemiki religijnej w Pierwszej Rzeczypospolitej (koniec XVI – początek XVIII wieku) 238 Monika Miazek-Męczyńska (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu) Językowy obraz przeciwników i obrońców unii brzeskiej za panowania Zygmunta III Wazy w listach papieża Urbana VIII 277 Beata Lorens (Uniwersytet Rzeszowski) Bazylianie jako propagatorzy literatury łacińskiego kręgu kulturowego wśród społeczności unickiej w Rzeczypospolitej w XVIII wieku 293 Agnieszka Gronek (Uniwersytet Jagielloński) Okcydentalizacja sztuki cerkiewnej na ziemiach ruskich dawnej Rzeczypospolitej w XVI i XVII wieku 330 Indeks osób 371