Autor prezentuje dzieje reformacji w Królestwie Polskim w latach 1518–1566, ze szczególnym uwzględnieniem roli polskich erazmian, rozumianych zarówno jako przyjaciele i korespondenci Erazma z Rotterdamu, jak też – szerzej – jako admiratorzy jego dzieł. Niderlandzki filozof – kluczowa postać w dziejach humanizmu na północy Europy – odegrał istotną rolę w początkach reformacji oraz wpłynął na rozwój ówczesnej myśli politycznej.
W okresie reformacji można mówić o dwóch generacjach polskich erazmian. Do pierwszej, wąsko pojmowanej grupy zalicza się przede wszystkich Piotra Tomickiego, Krzysztofa Szydłowieckiego, Andrzeja Krzyckiego, Jana Dantyszka oraz członków rodziny Łaskich. W drugiej połowie panowania Zygmunta Starego tworzyli oni ścisłą elitę polityczną Królestwa Polskiego. Do szerszego kręgu należeli Andrzej Zebrzydowski, Stanisław Hozjusz i Andrzej Frycz Modrzewski, których największa aktywność przypadła na okres panowania Zygmunta Augusta.
W studiach historycznych nad dziejami polskiej reformacji dominowały do tej pory ujęcia społeczne, regionalne i biografistyczne. Maciej Ptaszyński ukazuje reformację jako proces, w którym pytanie o podstawy wiary pociągnęło za sobą przemiany teologiczne, społeczne i polityczne. Dokonywały się one w wyniku nieustannej komunikacji między różnymi ośrodkami w Europie, wymiany idei i przepływu ludzi, wśród których erazmianie odgrywali znaczącą rolę. Autor stawia tezę, że rodzimi erazmianie współtworzyli reformację w Polsce, a jednocześnie musieli reagować na zmiany, które ona przyniosła – kształtowali zatem przebieg procesów obejmujących całe społeczeństwo, będąc zarazem ich uczestnikami. Jako członkowie elit intelektualnych wnikliwie studiowali zarówno traktaty reformacyjne, jak i polemiki antyreformacyjne. Jako członkowie elit politycznych współdecydowali o pierwszych oficjalnych reakcjach na reformację. Mieli także wpływ na ostateczny kształt relacji między nowożytnym państwem a Kościołami protestanckimi.
Takie ujęcie tematu pozwala postawić ważne pytanie, na ile dziedzictwo Erazma – zwolennika pokojowego rozwiązywania sporów politycznych i religijnych, przywiązanego do jedności chrześcijańskiego świata i pozostającego przy Kościele katolickim – bezpośrednio i pośrednio oddziaływało na przebieg procesów reformacyjnych również w Polsce.
******
The Reformation in Poland Alongside Erasmus of Rotterdam's Heritage
The author presents the history of the Reformation in the Kingdom of Poland in the years 1518–1566, with a particular emphasis on the role of Polish erasmen, understood both as friends and correspondents of Erasmus from Rotterdam, and – more broadly – as admirers of his works. The text presents the Reformation as a process in which the question about the foundations of faith entailed theological, social and political changes. They co-created the erstwhile reformation in Poland and shaped the processes of the entire society, being at the same time participants in these processes.
Wstęp 9
1. Przedmiot badań 9
2. Baza źródłowa 10
3. Stan badań 13
4. Tezy i metoda 18
5. Struktura pracy 20
Rozdział 1. Reformacja humanistów 23
Wstęp 23
1.1. Drogi transferu 24
1.2. Czas Erazma 32
1.3. Erazmianizm a reformacja 42
1.4. Erazmianie w Polsce wobec reformacji 54
1.5. Erazmianie a Erazm i Melanchton 63
1.6. „Apostoł Polski” w Wittenberdze 70
1.7. Długie zrywanie więzi z Wittenbergą 77
1.8. Śmierć Erazma, fi lipizm i irenizm 83
Podsumowanie 93
Rozdział 2. Reformacja miejska w Prusach Królewskich i Koronie 96
Wstęp 96
2.1. Reformacja w miastach 96
2.2. Pierwsze reakcje dworu i króla 118
2.3. Interwencja monarchy 126
2.4. Represje 140
2.5. Reformacja miejska a reformacja książęca 151
2.6. Wnioski 156
2.7. Ekskurs: kontynuacja „ukrytej” reformacji
miejskiej 158
Podsumowanie 179
Rozdział 3. Wobec reformacji książęcej 180
Wstęp 180
3.1. Erazmianie jako elita dworu 181
3.2. Pierwsze edykty antyluterańskie a kierunki
polityki zagranicznej 187
3.3. Antyluteranizm Zygmunta Starego a
erazmianizm 203
3.4. Reformacyjny przewrót: sekularyzacja Prus
208
3.5. Zmiany układu sił a kreowanie wizerunku
chrześcijańskiego władcy 216
3.6. Erazmianie a sprawa węgierska 225
3.7. Elekcja vivente rege, dialog konfesji i
upadek Łaskich 237
3.8. Zabiegi dworu o utrzymanie neutralnego kursu
256
3.9. Wobec wojny religijnej 278
Podsumowanie 292
Rozdział 4. Reformacja szlachecka 294
Wstęp 294
4.1. Antyklerykalizm kleru i szlachty 295
4.2. Kryzys polityczny lat trzydziestych a
elekcja vivente rege 316
4.3. Wymiana elity politycznej 327
4.4. Reakcja antyprotestancka 335
4.5. Narodziny publicystyki: De poena homicidii
340
Podsumowanie 355
Rozdział 5. Przełom reformacyjny (1548–1551) 360
Wstęp 360
5.1. Zawiedzione nadzieje 360
5.2. Walki polityczne i konfesyjne 386
5.3. Prowokacje i symboliczne zerwanie 392
5.4. Kryzys 408
Podsumowanie 426
Rozdział 6. Późna reformacja 429
Wstęp 429
6.1. Początek przemian 430
6.2. Rozpad stronnictwa biskupów i ofensywa
protestantów 444
6.3. Piśmiennictwo protestanckie i erazmiańskie
451
6.4. Recepcja dzieł Frycza podczas sejmu
piotrkowskiego 1555 r. 474
6.5. Skutki i echa sejmu 1555 r. 484
6.6. Odpowiedź Rzymu: nuncjusz Lippomano przeciw
via media 493
6.7. Mobilizacja protestantów 509
Podsumowanie 514
Rozdział 7. Czas konfesji 516
Wstęp 516
7.1. Treści konfesyjne w debacie przedsejmowej
517
7.2. Sejm warszawski 1556/1557 r. 528
7.3. Powrót Jana Łaskiego 536
7.4. Radykalizacja i konflikty 544
7.5. Sejm piotrkowski 1558 r. 547
7.6. Frycza O Kościele księga druga 562
7.7. Budowa struktur kościelnych 571
Podsumowanie 577
Rozdział 8. Schyłek reformacji i koniec świata erazmian 579
Wstęp 579
8.1. Nowe rozdanie 580
8.2. Kontrowersja wokół poglądów Franciszka
Stankara 583
8.3. Rozpad Kościoła reformowanego w Małopolsce i
konsolidacja katolicka 604
8.4. Sejm piotrkowski 1562/1563 r. 610
8.5. Powstanie dwóch organizacji kościelnych w
Małopolsce 615
8.6. Sejm warszawski 1563 r. i przyjęcie
postanowień soboru trydenckiego 621
8.7. Sejm piotrkowski 1565 r. 634
8.8. Antytrynitaryzm i Sylwy Frycza 639
Podsumowanie 656
Zakończenie 659
Wykaz skrótów 664
Bibliografia 667
Indeks osób 720
