Na szlakach Sindbada

Książka eksploruje najnowsze nurty i tendencje w dzisiejszej literaturze świata arabskiego. Autorka, kontynuatorka dzieła Profesora Józefa Bielawskiego, proponuje nowy i oryginalny podział tej twórczości na trzy podstawowe nurty (realizm etnografizujący, nurt subiektywny, nurt narracyjny), a proponowany podział podbudowuje analizą twórczości kilkunastu prozaików arabskich (uwzględnieni zostali autorzy egipscy, iraccy, sudańscy, libijscy, syryjscy, palestyńscy, jordańscy, tunezyjscy). Ta analiza umieszczona jest na szerokim tle rozwoju wcześniejszej literatury arabskiej. Zrozumienie procesów zachodzących dzisiaj w prozie arabskiej wymaga sięgnięcia do przeszłości, często nawet do najdawniejszej literatury. Prof. E. Machut-Mendecka dokonuje tej retrospekcji z umiarem i w sposób maksymalnie zwięzły. Dla czytelnika polskiego książka ta jest odkryciem: pozwala zobaczyć i zrozumieć, jak myśli świat arabski, przy zewnętrznym oglądzie jednolity, a tak naprawdę rozmaity i skomplikowany. Autorka cytuje albo relacjonuje fragmenty omawianej prozy, przeważnie nieznanej w Polsce, sięga do najnowszych badań teoretycznoliterackich, przede wszystkim polskich, tym samym wpisuje się w polską szkołę badawczą literatury.

Wprowadzenie: Koncepcja podstawowych okresów i kierunków rozwojowych a znaczenie tożsamości we współczesnej prozie arabskiej 11 Nahda - odrodzenie; pierwszy okres literatury 13 Nowe państwowości arabskie; drugi okres literatury 20 W poszukiwaniu tożsamości po 1967 r.; trzeci okres literatury 23 Część I. Realizm etnografizujący. Proza spod znaku mimesis 31 I. Zarys rzeczywistości w twórczości egipskich nestorów prozy 33 Podwaliny realizmu etnografizującego w twórczości Mahmuda Taymura 35 Obrazki z życia 35 Z inspiracji muzułmańską obyczajowością 36 Yusuf Idris: realizm „pogłębiony” 38 Bogactwo stylistyczne i analiza psychologiczna 39 Konserwatyzm obyczajowy: śmieszność i tragizm 39 Realizm i nowatorstwo w twórczości Nagiba Mahfuza 41 Z inspiracji rodzinnym Kairem i arabską tradycją 41 Realizm przemian społeczno-obyczajowych w twórczości Mahfuza 42 II. Wśród swoich i obcych. Koncepcje realistycznej prozy irackiej na przykładzie twórczości ‘Abd ar-Rahmana Magida ar-Rubayego 46 ‘Abd ar-Rahman Magid ar-Rubay’i jako pisarz poszukujący 46 Realizm irackich losów 47 Identyfikacja z życiem 48 Ewolucja postaw: od zaangażowania do alienacji 49 Między kuzynką a Szeherezadą 50 Znaczenie małżeństwa 51 Niedostępne kobiety 51 Od przeszłości do przyszłości. Symbole Iraku 53 W kręgu wiary 55 Obrzędowość muzułmańska . 55 Wiara jako determinanta socjokulturowa 57 Wiara jako doświadczenie subiektywne 58 W kręgu przemian 59 Wśród konfliktów do nowoczesności 59 Renesans kultury symbolicznej 60 Pod presją wydarzeń 61 Od klęski 1967 r. do poszukiwań tożsamości i poczucia gurby 64 Dramat 1967 r. 64 Emigracja jako wybór i konieczność 65 Motyw wędrówki i tułaczki 67 Powroty do dzieciństwa; retrospekcje 68 W poszukiwaniu tożsamości irackiej i arabskiej 69 III. Burzliwy świat Wielkiej Syrii; motyw walki i emigracji 71 Realizm upolityczniony w twórczości Hanny Miny 71 Hanna Mina jako nestor prozy syryjskiej 71 Psychologiczne spojrzenie na rzeczywistość 74 Jednostka w poczuciu wyobcowania 76 Gada as-Samman: groza rzeczywistości 77 Gada as-Samman pisarka Syrii i Libanu; twórca wyemancypowany 77 Obrazy Bejrutu 79 Haydar Haydar: obrazy życia po klęsce? 81 Tradycja a postęp; sposoby walki 81 Dyskusja nad islamem na kartach powieści 83 Na arabskich szlakach 83 Gassan Kanafani: walka o przetrwanie jednostki i narodu 86 Gassan Kanafani : legendarny Palestyńczyk 86 Dynamika motywów palestyńskich 88 IV.Antropologia nowej rzeczywistości arabskiej w prozie ‘Abd ar-Rahmana Munifa 92 ‘Abd ar-Rahmana Munif: nowatorskie tematy 92 Rodzina a jednostka; od kolektywizmu do indywidualizmu 95 Od kultury plemiennej do nowoczesnej cywilizacji 95 Motyw miłości 97 Ludzkie portrety 99 Koncepcja systemu 101 Jednostka wobec mechanizmów społecznych 101 Zagrożony system 102 Pozorny dokumentalizm 104 Dynamika czasu i przestrzeni w obliczu przemian 104 Nowe zagospodarowanie przestrzeni 108 Motyw oczekiwania i poczucie niespełnienia 110 W myśl natury i religii: czas jakościowy 113 Czas kultury i przemian 114 V. Realizm a islam 123 Wymiar społeczno-organizacyjny religii 125 Przywódcy religijnych wspólnot 125 Mistrz duchowy 128 Religijne doznania 130 Rytuały i ich symbolika 132 Ofiara i świętowanie . 132 Kult świętych i grobów 137 Obrzędy przejścia 137 Formy obrzędowe 138 Ekspresja uczuć religijnych; znaczenie emocji 141 Islam jako przedmiot dyskusji 145 Między nowoczesnością a poszukiwaniem korzeni 145 Problem identyfikacji religijnej 146 VI. Realizm a nowa kultura arabska 148 Ginąca kultura Beduinów 149 Dynamizm Beduinów 150 Beduini a kultura osiadła 152 Odradzający się świat arabski 155 W poczuciu arabskości 155 Ambiwalencja wobec Zachodu 157 Dramatyczne pytania o tożsamość 158 Osobowość arabska w oczach Zachodu 160 Gurba wyobcowanie i fatum emigracji 165 Gościnny Liban 166 Egipt jako schronienie intelektualistów 169 W kierunku Maghrebu 170 W kierunku Zachodu 171 Część II. Nurt subiektywny. Świat wyobrażony 173 I. Z inspiracji rzeczywistością psychiczną 174 Bunt przeciwko rygorom realizmu. Proza poszukująca 174 Ewolucja twórcza i pokrewieństwo gatunków literackich 176 „Gallery 1968”? 176 Poetyka symbolizmu i niejasności 177 II. Od rzeczywistooci psychicznej do naturalnej. Koncepcja autobiografii literackiej w literaturze arabskiej 182 Autobiografia arabska w perspektywie historycznej 182 Fikcja i prawda w autobiografii; wewnętrzny świat postaci i rzeczywistość zastana 185 Bohater-narrator wobec faktów i wydarzeń 185 Poetyckie spojrzenie wstecz 187 Relacja faktów i wydarzeń 189 Rodzina patriarchalna i jej znaczenie 189 Dojrzewanie na styku tradycji i nowoczesności 193 Poszukiwanie źródeł tożsamości 194 Partia jako rodzina zastępcza 197 Koszmary walk i wojen 197 III. Na pograniczu realizmu i subiektywizmu (twórczość Magida Tubiyi 200 Magid Tubiya jako realista 200 Realizm miejsca 202 Egipt i świat z miejskiej perspektywy 203 W sercu egipskiego interioru 207 Wieśniacy i faraonowie 208 W obronie beduińskiej tożsamości 211 W kierunku subiektywizmu 213 Wewnętrzny świat postaci 214 Rzeczywistość złowroga i absurdalna 218 IV.Salim Barakat: Koncepcja wyspowej tożsamości 222 Obywatelstwo pogranicza 224 Kurdowie, Asyryjczycy i Jazydzi 224 Beduini 226 Sztuka i tradycje Kurdów 227 Dzieciństwo-niedzieciństwo 229 Dzieciństwo w konwencji naturalistycznej 229 Dorastanie 230 Świat dorosłych 231 Rola islamu 232 Swojskie wioski i miasteczka 233 Poczucie kurdyjskości 235 Okruchy pereł i historii 237 Legendy 237 Historia 237 Świat nie całkiem rzeczywisty 240 V. Ibrahim al-Koni: magia pustyni 245 Synteza życia i twórczości 245 Ibrahim al-Koni – pisarz tuareski i arabski 245 Realistyczna i magiczna pustynia 247 Rola przestrzeni 248 Znaczenie czasu 249 Czas mitologiczny 249 Czas jakościowy 255 Czas progresywny 263 Część III. Nurt narracyjny. Świat opowiedziany 265 I. Konwencja spod znaku narratora 267 ‘Izz Al-Gitani al-Madani i powrót do tradycji 268 Z inwencji dawnych arabskich narratorów 271 Gamal al-Gitan i jego stylizowana narracja 274 Intertekstualność jako popularna zasada prozy narracyjnej 275 Logika skojarzeń: technika istiradu (dygresji) 276 Topos wędrówki 281 Wędrówka jako parabola życia 282 Sięgając po hikmę (mądrość) 285 II. Archetypowy świat Południa w twórczości Yahyi Tahira ‘Abd Allaha 290 Yahya Tahir ‘Abd Allah; główne treści i formy jego narracji 290 Mroki rodzinnego życia 292 W oczekiwaniu wydarzenia 300 W poszukiwaniu tradycyjnej mądrości. Środki wyrazu a znaczenia 302 Świat pod dyktando narratora 302 Paraboliczne ujęcia rzeczywistości 304 Poetyka jawy i snu? 306 Świat na tle historii 307 III. Dynamika słowa i rzeczywistości w prozie At-Tayyiba Saliha 310 At-Tayyib Salih i jego Sudan 310 Otwarty świat swoich 312 Codzienne życie nad Nilem 314 Sacrum i świętowanie 319 Świat obcych 322 Akulturacja narzucona 323 Akulturacja dobrowolna 324 Akulturacja a rasizm 329 Powroty 331 Zakończenie 333 Bibliografia 336 Indeks autorów, utworów i prac 360 Indeks terminów 382