Odwieczny naród

Michał Łuczewski opowiedział historię Polski w sposób, w jaki jeszcze nigdy nie została opowiedziana. Piszą ją nie dominujące elity, ale przedstawiciele warstwy zmarginalizowanej: chłopi ze wsi Żmiąca w Beskidzie Wyspowym. Dzięki poprzednim monografiom tej wsi (Franciszka Bujaka z 1903 i Zbigniewa Wierzbickiego z 1963 roku), które uczyniły z niej najdłużej badaną miejscowość w naukach społecznych, a także dzięki wieloletnim poszukiwaniom samego autora udajemy się w pasjonującą podróż od średniowiecza po współczesność. I dowiadujemy się, jak Polacy stali się narodem i jak naród stał się katolicki. Książka ukazuje, jak polskie ideologie narodowe – od sarmackości i Jana Długosza po IV RP i Jarosława Kaczyńskiego – transformowały się w starciu z rzeczywistością i jak oddziaływały na nie masy. Autor przywraca polskiej historiografii zapomnianą postać chłopa cesarskiego oraz stosowane przez niego strategie oporu wobec polskości. Opisuje, jak w warunkach kapitalistycznych Żydzi stali się negatywnym punktem odniesienia galicyjskiej wsi, którym w feudalizmie była polska szlachta. Uświadamia znaczenie ideologii ultramontańskiej i teologii narodu Stefana Wyszyńskiego dla nowoczesnego kształtu polskości. Wskazuje przy tym, że opowiedziana historia nie jest udziałem jednej wsi – z takich małych historii składa się historia Polski. Autor łączy w swych badaniach narzędzia socjologii, antropologii, psychologii i historii, proponując nową definicję i wyjaśnienie narodu, które razem tworzą oryginalne podejście: integralną teorię narodu. Ostateczna konkluzja jego rozważań brzmi: polskość, która jawi się nam jako wieczna, moralna i jedna, jest wynikiem szeregu dziejowych zbiegów okoliczności. Staliśmy się Polakami-katolikami przez przypadek.

Podziękowania / 13 Wstęp / 19 Bujak w Żmiącej / 20 Socjolog i... / 20 ... ideolog... / 24 ... który ma rację / 27 Pytanie badawcze: prymordializm i prymordializacja / 29 Rozdział 1. Żmiąca. Monografia refleksyjna / 35 Najkrótszy opis wsi / 35 Najkrótsza historia wsi / 39 Najbardziej konserwatywna wieś w Polsce / 42 Najdłużej badana wieś na świecie / 46 Badana, badana, badana / 51 Dlaczego Żmiąca? / 54 Materiały / 58 Kwestie techniczne / 61 Rozdział 2. Integralna teoria narodu. Naród jako ruch społeczny / 63 Integralna definicja narodu / 63 Dyskurs narodowy. Eksternalizacja / 67 Ideologia narodowa. Obiektywizacja / 68 Tożsamość narodowa. Internalizacja / 70 Integralne wyjaśnienie narodu / 72 Integralna definicja i wyjaśnienie narodu / 75 Narzędzia socjologii ruchów społecznych / 78 Połączenie teorii i empirii / 86 Rozdział 3. Marginalizacja. Chłop żmiącki w państwie klarysek i w rzeczypospolitej (1370-1770) / 93 Kontekst społeczny / 94 Kontekst polityczny. Żmiąca w kluczu wyznaniowym / 95 Kontekst ekonomiczny. Wprowadzenie pańszczyzny / 97 Kontekst kulturowy. Ideologia sarmackości / 99 Podsumowanie / 102 Relacje społeczne / 103 Chłop i dwór / 103 Chłop i Kościół / 110 Podsumowanie / 111 Przemiany ideologii narodowych / 114 Ideologia barska / 115 Stosunek chłopów do ideologii barskiej / 118 Podsumowanie / 120 Rozdział 4. Imperializacja. Chłop żmiącki w Austrii (1770-1846) / 123 Kontekst społeczny / 125 Kontekst polityczny. Ekspansja państwa / 126 Kontekst ekonomiczny. Ograniczenie pańszczyzny / 132 Kontekst kulturowy. Ideologia cesarska / 135 Podsumowanie / 137 Relacje społeczne / 141 Chłop i dwór / 141 Chłop i cesarz / 144 Chłop i Kościół / 146 Chłop i Żyd / 150 Podsumowanie / 154 Przemiany ideologii narodowych / 158 Rola emigracji / 159 Ideologia ludowa / 160 Ideologia antykatolicka / 162 Pierwsze nieudane spiski / 164 Przygotowania do powstania / 167 Denacjonalizacja ideologii narodowej / 168 Ureligijnienie ideologii narodowej / 169 Niespójność ideologii narodowej / 170 Tożsamość narodowa / 172 Ksiądz Jan Chełmecki i nacjonalizacja niższego kleru / 172 Oficjaliści i nacjonalizacja niższej biurokracji / 183 Dalsze ureligijnienie i niespójność ideologii narodowej / 184 Epilog. Powstanie 1846 roku i rabacja / 187 Dyskurs narodowy w seminarium / 187 Dyskurs narodowy na wsi / 189 Opór wobec ideologii narodowej na wsi / 192 Podsumowanie / 202 Rozdział 5. Dymorfizm narodowy. Chłop żmiącki w Galicji (1846-1918) / 207 Kontekst społeczny / 208 Kontekst polityczny. Autonomizacja / 209 Kontekst ekonomiczny. Wielka transformacja / 214 Kontekst kulturowy. Polski monarchizm / 216 Podsumowanie / 219 Relacje społeczne / 222 Chłop i pan / 223 Chłop i cesarz / 228 Chłop i państwo / 230 Chłop i żyd / 233 Chłop i pleban / 236 Podsumowanie / 243 Przemiany ideologii narodowych / 246 Petryfikacja polsko-imperialnej ideologii narodowej / 247 Odpolitycznienie chłopskiej ideologii imperialnej / 250 Ksiądz Stanisław Stojałowski i ultramontańskie źródła ruchu ludowego / 253 Tożsamość narodowa pod koniec XIX wieku / 275 Stanisław Uryga i nacjonalizacja elit wiejskich / 275 Polonizacja / 278 Ideologia narodowa Stanisława Urygi / 280 Opór i prywatyzacja ideologii narodowej / 282 Podsumowanie / 287 Przemiany ideologii narodowych pod koniec XIX wieku / 288 Opór elit religijnych i rozwój katolickiej ideologii narodowej / 289 Opór elit politycznych: walka polityczna / 292 Homogenizacja wsi / 296 Tożsamość narodowa przed pierwszą wojną światową / 306 Druk i ruch ludowy / 307 Nauczyciele / 311 Emigracja / 314 Wojna i niepodległość / 316 Podsumowanie / 321 Rozdział 6. Trzy narody. Chłop żmiącki w II Rzeczypospolitej i w generalnej guberni (1918-1945) / 325 Kontekst społeczny / 326 Kontekst polityczny. Polonizacja i demokratyzacja / 327 Kontekst kulturowy. Nacjonalizm państwowy / 329 Kontekst ekonomiczny. Kryzys / 332 Podsumowanie / 333 Relacje społeczne / 334 Chłop i ruch ludowy / 334 Chłop i państwo / 337 Chłop i Kościół / 342 Podsumowanie / 344 Przemiany ideologii narodowych / 345 Upadek ideologii imperialnej / 346 Ekspansja ideologii ludowej / 346 Wyeliminowanie ideologii państwowej / 350 Umocnienie ideologii polsko-katolickiej / 352 Transformacja ideologii państwowej / 357 Tożsamości / 358 Epilog. Druga wojna światowa i ucieleśniona polskość / 363 Strach / 363 Zagrożenie rodziny i ciała / 365 Wspólnota losu i religia / 366 Tajne nauczanie / 368 Wzmocnione i sprywatyzowane podziały społeczne / 371 Podsumowanie / 373 Rozdział 7. Polak-katolik. Chłop żmiącki w PRL-u (1945-1989) / 375 Kontekst społeczny / 376 Kontekst polityczny. Autorytaryzm / 377 Kontekst kulturowy. Nacjonalizm państwowy / 384 Kontekst ekonomiczny. Gospodarka nakazowo-rozdzielcza / 388 Podsumowanie / 390 Relacje społeczne / 391 Chłop i państwo / 392 Chłop i Kościół / 393 Podsumowanie / 396 Przemiany ideologii narodowych / 397 Lokalna ideologia komunistyczna / 398 Upadek ideologii antykomunistycznej. Szkoła / 401 Powstanie ideologii antykomunistycznej. Partyzantka / 405 Połączenie i umocnienie ideologii Polaka-katolika / 409 Eksternalizacja i prywatyzacja ideologii antykomunistycznej / 415 Eksternalizacja i próby internalizacji ideologii komunistycznej / 424 Prywatyzacja i transformacja ideologii komunistycznej / 428 Anty-antykomunizm I. "Kułacy" / 431 Anty-antykomunizm II. "Bandziory" / 433 Starcie prymordializmów. Antykomunizm i anty-antykomunizm / 436 Tożsamości / 460 Epilog: ku wolności / 462 Rozdział 8. Prymordializacja. Chłop żmiącki w III Rzeczypospolitej (1989-) / 465 Kontekst społeczny / 467 Kontekst polityczny. Demokratyzacja / 467 Kontekst kulturowy. Podział postkomunistyczny i kultura transformacji / 480 Kontekst ekonomiczny. Kapitalizm hybrydowy / 474 Podsumowanie / 477 Relacje społeczne / 478 Wieś i Kościół / 478 Wieś i państwo / 485 Wieś i Europa / 490 Podsumowanie / 494 Przemiany ideologii narodowych / 495 Unieśmiertelnienie narodu / 496 Umoralnienie narodu / 505 Ujednolicenie narodu / 514 Tożsamości / 540 Matki-Polki-prymordialistki / 541 Codzienna prymordializacja / 546 Zakończenie / 551 Definicja narodu / 554 Opis narodu / 556 Wyjaśnienie narodu / 559 Obiektywizm-subiektywizm / 559 Przeszłość-teraźniejszość / 561 Makro-mikro / 563 Naród jako efekt odwrócenia / 568 Historia Polski widziana z dołu / 571 Ilustracje / 577 Nota bibliograficzna / 587 Bibliografia / 589 Wykaz ilustracji / 621 Wykaz tabel / 623 Summary. Eternal nation. A pole and a catholic in the village of Żmiąca / 625 Indeks osobowy / 631