Uroczystości, stroje i insygnia w ceremoniale Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1939

Książka jest poświęcona zwyczajom Uniwersytetu Warszawskiego od momentu jego utworzenia w 1816 r. aż po wiek XX. To pierwsza tego typu monografia dotycząca uczelnianych uroczystości oraz ceremonialnych rekwizytów UW. Autor ukazuje rolę, jaką obrzędowość akademicka odgrywała w wielu sferach funkcjonowania uniwersytetu. Swój wywód uzupełnia reprodukcjami archiwalnych zdjęć i dokumentów oraz licznymi kolorowymi ilustracjami przybliżającymi bogaty świat ceremoniału uniwersyteckiego. Punktem wyjścia do rozważań autora były tradycje europejskich ośrodków naukowych, m.in. Bolonii, Paryża, Londynu i Berlina, oraz najstarszych polskich uczelni w Krakowie, Wilnie i we Lwowie. CEREMONIAŁ to bardzo ważny obszar funkcjonowania uczelni, nierozerwalnie związany z jej dziejami i rozwojem. Mimo że historia liczącego sobie jedynie nieco ponad 200 lat Uniwersytetu Warszawskiego pełna była trudnych chwil, a ciągłość jego działania nieraz była wystawiana na próbę, społeczności akademickiej udało się stworzyć piękne i ważne zwyczaje, które przetrwały do dziś. Autor kreśli szerszy kontekst tych procesów, ukazując warszawskie obyczaje uniwersyteckie na tle obrzędowości uczelni w Bolonii, Paryżu, Berlinie, Krakowie czy Wilnie. Czytelnicy dowiedzą się, jakie były okoliczności projektowania najstarszych tóg dla warszawskiej Alma Mater i jak wyglądały insygnia w okresie międzywojennym, a także poznają dekorację i wyposażenie przedwojennej głównej auli w Pałacu Kazimierzowskim, w której odbywały się inauguracje roku akademickiego, promocje doktorów honoris causa oraz wystąpienia znamienitych gości. Przekonają się też, że pewne elementy i rekwizyty związane obrzędowością uczelnianą na jakiś czas zanikały lub przyjmowały obcy kulturowo charakter. Zawsze jednak później powracały, w formie i znaczeniu nawiązujących do dawnych tradycji, by błyszczeć z jeszcze większą mocą w scenerii uniwersyteckiej. ****** Celebrations, Costumes and Insignia in the Ceremonial of the University of Warsaw 1816–1939 The book is devoted to the customs of the University of Warsaw from its establishment in 1816 until the 20th century. It is the first monograph of this type concerning celebrations and ceremonial paraphernalia of the University. The author shows the role that academic rites played in many spheres of functioning of the University. He supplements his work with reproductions of archival photographs and documents, and numerous colour illustrations presenting the rich world of the university ceremonial. The starting point for the author’s considerations were the traditions of European research centres, such as Bologna, Paris, London and Berlin, as well as the oldest Polish universities in Cracow, Vilnius and Lviv.

Wstęp 7 Istota ceremoniału 9 Stan badań (literatura i źródła) 11 Cele i konstrukcja pracy 22 Rozdział I. Zwyczaje i symbole na europejskich uniwersytetach od średniowiecza po pierwszą połowę XX wieku 29 Wybrane przykłady ceremoniałów w przestrzeniach historycznych 31 Od Bolonii do Heidelbergu. Geneza ceremoniału uczelnianego 46 Ceremoniał na Uniwersytecie Krakowskim 78 Ceremoniał na Uniwersytecie Wileńskim (od 1919 roku Uniwersytet Stefana Batorego) 107 Ceremoniał na Uniwersytecie Lwowskim (od 1919 roku Uniwersytet Jana Kazimierza) 126 Rozdział II. Ceremoniał na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim (1816–1831) 135 Ufundowanie i organizacja uczelni 137 Inauguracja Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego 140 Oficjalne stroje i oznaki uniwersyteckie: togi, mundury i insygnia 147 Obrzędy i uroczystości z udziałem akademików 157 Przestrzeń ceremonialna uniwersytetu w czasach Królestwa Kongresowego 179 Uniwersytecki obraz Antoniego Brodowskiego 184 Walka o przetrwanie. Zamknięcie uniwersytetu w Warszawie 188 Rozdział III. Obrzędowość akademicka w Warszawie w latach 1857–1915 195 Szansa na odrodzenie. Ceremoniał Cesarsko-Królewskiej Akademii Medyko-Chirurgicznej oraz Szkoły Głównej 197 „Pod rosyjskim berłem” 220 Rozdział IV. Inauguracje roku akademickiego na Uniwersytecie Warszawskim w latach 1915–1938 231 Wskrzeszenie polskojęzycznego uniwersytetu w Warszawie 15 listopada 1915 roku 233 Uroczyste otwarcia roku akademickiego do zakończenia wojny polsko-bolszewickiej 249 Akt inwestytury w 1921 roku – nowy początek stołecznego, akademickiego ceremoniału 256 Charakterystyka inauguracji roku akademickiego w latach 1921–1938 260 Rozdział V. Inne uroczystości na Uniwersytecie Warszawskim w latach 1915–1939 279 Uroczystości o charakterze akademicko-naukowym 281 Uroczystości pogrzebowe (nabożeństwa, pogrzeby, akademie żałobne) 316 Uroczystości o charakterze patriotyczno-narodowym 329 Udział warszawskiej wszechnicy w jubileuszach innych uczelni 348 Rozdział VI. Rekwizyty ceremonialne oraz przestrzeń galowa na Uniwersytecie Warszawskim w latach 1915–1939 359 Insygnia Uniwersytetu Warszawskiego 361 Sztandar a flaga uniwersytecka 393 Strój ceremonialny 397 Przestrzeń ceremonialna 404 Rozdział VII. Interpretacje i kulisy ceremoniału stołecznej Alma Mater 445 Wzorce akademickie dla ceremoniału Uniwersytetu Warszawskiego 447 Ramy organizacyjne obrzędowości stołecznej Alma Mater 451 Wpływ struktur państwowych na zwyczaje uczelniane 457 Ceremoniał akademicki jako odzwierciedlenie sytuacji politycznej Polski 464 Wpływ wojska i Kościoła na ceremoniał akademicki 467 Powrót do dawnych tradycji w latach 1915–1939 470 Antyk w ceremoniale warszawskiej wszechnicy 473 Wybrane ślady po ceremoniale dworskim w tradycjach akademickich Warszawy 475 Rola studentów w ceremoniale warszawskiej wszechnicy 480 Uroczystości uniwersyteckie w przestrzeni miejskiej Warszawy 482 Ceremoniał Uniwersytetu Warszawskiego na tle tradycji i zwyczajów innych polskich uczelni 485 Ceremoniał Uniwersytetu Warszawskiego na tle tradycji i zwyczajów zagranicznych uczelni 490 Krytyka uczelnianych „zabawek” i „błyskotek” 493 Zakończenie 497 Aneks I 507 Aneks II 535 Summary 563 Zusammenfassung 567 Bibliografia 571 Spis ilustracji 603 Indeks osób 619