Tom VI serii ukazuje nie tylko swoistość kultury religijnej I Rzeczypospolitej, charakter i specyfikę pobożności „sarmackiej”, lecz także odsłania zasadnicze drogi rozwoju tej kultury w powiązaniu z myślą równolegle rozwijaną przez myślicieli i pisarzy katolickich w zachodniej Europie. Badaniom poddano kwestie otwarcia się polskiej kultury potrydenckiej na dynamikę rozwoju myśli religijnej w innych krajach europejskich, zdolności do prowadzenia z obcą kulturą dialogu oraz możności adaptacji, asymilacji i przekształcania obcych teorii czy idei na potrzeby kultury rdzennie polskiej.
Autorzy poszczególnych rozpraw starają się odpowiedzieć na pytania z jednej strony o zakres oraz stopień zaangażowania Polaków w procesie odnowy katolicyzmu w Europie, o ich udział na dyskusyjnych forach europejskich, o znajomość pism Sarmatów i siłę oddziaływania tychże pism w krajach, w których szczególnie wyraźnie kształtował się model potrydenckiej odnowy Kościoła i katolickiej kultury religijnej, z drugiej strony – o drogi przedostawania się do Rzeczypospolitej świeżych idei kontrreformacyjnych, chłonność, zapotrzebowanie i metody wprowadzania postanowień soborowych do praktyki życia religijnego i do piśmiennictwa czasów potrydenckich.
12-tomowa seria monografii "Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w dialogu z Europą. Hermeneutyka wartości" przedstawia dziedzictwo kulturowe XV–XVIII wieku jako integralną, lecz oryginalną część kultury europejskiej. Celem badawczym jest rozpoznanie dróg i form obustronnej transmisji wartości estetycznych, politycznych i religijnych oraz ukazanie w szerokim, multilateralnym kontekście porównawczym struktury aksjologicznej kultury polskiej epok dawnych. Teksty kultury są badane w perspektywie wewnętrznej jako zapisy aktów ukierunkowanych na rozumienie wartości, a w perspektywie zewnętrznej jako wypowiedzi włączające się w europejskie dyskusje literacko-estetyczne, polityczne, religijne. W intensywnym dialogu kultura Rzeczypospolitej przejawia nie tylko chłonność na nowe idee, lecz także kreatywność i dynamikę działania na obszarze Europy.
Volume VI of the series shows not only the peculiarity of the religious culture of the First Polish Republic, the character and specificity of the "Sarmatian" piety, but also reveals the basic paths of development of this culture in connection with the thought developed in parallel by Catholic thinkers and writers in Western Europe. The research focused on the issues of opening up Polish post-Tridentine culture to the dynamics of the development of religious thought in other European countries, the ability to conduct dialogue with a foreign culture, and the possibility of adaptation, assimilation and transformation of foreign theories or ideas for the needs of indigenously Polish culture.
The authors of individual dissertations try to answer the questions, on the one hand, about the scope and degree of involvement of Poles in the process of the renewal of Catholicism in Europe, about their participation in European discussion forums, about the knowledge of the Sarmatians' writings and the impact of these writings in the model of the post-Tridentine renewal of the Church and Catholic religious culture, on the other hand - about the ways of fresh counter-reformation ideas entering the Republic of Poland, the absorption, demand and methods of introducing conciliar decisions into the practice of religious life and the literature of the post-Tridentine times.
The 12-volume series of the monograph "Kultura Pierwszej Rzeczypospolitej w dialogu z Europą. Hermeneutyka wartości" presents the cultural heritage of the 15th and 18th centuries as an integral but original part of European culture. The research goal is to identify the ways and forms of the mutual transmission of aesthetic, political and religious values and to present in a broad, multilateral comparative context the axiological structure of the Polish culture of old times. Cultural texts are examined from an internal perspective as records of acts aimed at understanding values, and from an external perspective as statements that join European literary-aesthetic, political and religious discussions. In an intense dialogue, the culture of the Republic of Poland shows not only a receptivity to new ideas, but also creativity and dynamics of action in Europe.
Justyna Dąbkowska-Kujko (Katolicki Uniwersytet Lubelski
Jana Pawła II)
Wprowadzenie 7
Alina Nowicka-Jeżowa (Uniwersytet Warszawski)
Pokolenia trydenckie między tradycją a wyzwaniami
przyszłości 21
Mirosława Hanusiewicz-Lavallee (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II)
Dawne i nowe. Tożsamość wyznaniowa katolików świeckich
w potrydenckiej Rzeczypospolitej 103
Marek Prejs (Uniwersytet Warszawski)
Teatralizacja i oralizacja kultu religijnego w okresie potrydenckim jako wyraz „akomodacyjnej” polityki Kościoła 145
Piotr Urbański (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu)
Roberto Bellarmino (1542–1621) i wpływ jego myśli na rozwój kulturowych oraz religijnych idei w Rzeczypospolitej 181
Jakub Niedźwiedź (Uniwersytet Jagielloński)
Inkulturacja szkolnictwa jezuickiego w Polsce i na Litwie w XVI–XVIII wieku 222
Radosław Grześkowiak (Uniwersytet Gdański)
„Po różnych królestwach i prowincyjach Dusza nabożna szukała kochanka swego”. Stratyfikacja staropolskiej recepcji jezuickich druków emblematycznych na przykładzie Pia desideria Hermana Hugona 249
Katarzyna Meller (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza)
Potrydenckie konwersje protestantów na katolicyzm.
Świadectwa piśmiennicze 300
Mirosław Lenart (Uniwersytet Opolski)
Wzorce osobowe doby potrydenckiej w perspektywie idei
walki 351
Elwira Buszewicz (Uniwersytet Jagielloński)
Koncepcja jedności Kościoła i idea Polski katolickiej w twórczości pisarzy potrydenckich 388
Wiesław Pawlak (Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II)
Teoria kaznodziejstwa w Polsce wobec reformy trydenckiej
(do połowy XVII wieku). Rekonesans 43
Paulina Buchwald-Pelcowa
Rola cenzury potrydenckiej w Polsce 497
Indeks osób 549
