Wielkie osiedla mieszkaniowe w mieście postsocjalistycznym

Wielkie socjalistyczne osiedla mieszkaniowe o zabudowie blokowej popularnie określane „blokowiskami” lub „osiedlami z wielkiej płyty” stanowią szczególne środowisko mieszkaniowe obecne w wielu miastach europejskich, ale przede wszystkich w miastach Europy Środkowo-Wschodniej. W książce poddano analizie genezę, rozwój, przemiany oraz percepcję tej formy zabudowy w wybranych miastach postsocjalistycznych. Podjęcie refleksji dotyczącej tej tematyki uznano za ważne, ponieważ osiedla te są najbardziej widocznym i rozległym przestrzennie dziedzictwem socjalizmu we współczesnych miastach i dominującą formą zamieszkiwaną przez niemal połowę ludności tych miast. Ponadto obszary te, mimo swej powszechności, są wciąż stosunkowo mało poznane i postrzegane przez pryzmat wielu stereotypów, które należy weryfikować w badaniach w różnych skalach przestrzennych i przy użyciu różnych metod. Praca ma walory nie tylko poznawcze ale także aplikacyjne. Jej rezultaty są ważnym głosem w toczącej się obecnie dyskusji na temat aktualnego stanu oraz przyszłości wielkich osiedli mieszkaniowych we współczesnych miastach postsocjalistycznych. Stanowi źródło niezbędnej wiedzy w procesach modernizacji i humanizacji tej formy zabudowy, czyli działań zmierzających do zapewnienia takich warunków zamieszkania, które w lepszy niż dotychczas sposób mogą zaspokoić potrzeby ich mieszkańców.

1. WPROWADZENIE 9 1.1. Problem badawczy 10 1.2. Założenia i cele pracy 15 1.3. Podstawy teoretyczne pracy 18 1.4. Metody badań i materiały źródłowe 21 2. KONTEKST TEORETYCZNY PRACY 27 2.1. Mieszkalnictwo jako przedmiot badań naukowych 27 2.2. Wielkie osiedle mieszkaniowe jako forma urbanistyczna i społeczna 32 2.3. Podejścia teoretyczne w badaniach osiedli mieszkaniowych 37 2.4. Wielkie osiedla mieszkaniowe w badaniach naukowych 41 2.5. Koncepcje wyjaśniające przemiany osiedli mieszkaniowych 47 3. GENEZA I UWARUNKOWANIA ROZWOJU WIELKICH OSIEDLI MIESZKANIOWYCH W MIASTACH EUROPEJSKICH 63 3.1. Koncepcje urbanistyczno-architektoniczne z XIX i z I połowy XX wieku 64 3.2. Pierwsze realizacje wielkoskalowych modernistycznych założeń osiedlowych w miastach europejskich 77 3.3. Uwarunkowania rozwoju wielkich osiedli mieszkaniowych w powojennej Europie 82 3.4. Podsumowanie 85 4. ROZWÓJ I EWOLUCJA WIELKICH OSIEDLI MIESZKANIOWYCH W MIEŚCIE SOCJALISTYCZNYM 89 4.1. Miasto socjalistyczne jako idea i byt realny 89 4.2. Czynniki kształtujące strukturę rezydencjalną w mieście socjalistycznym 91 4.3. Uwarunkowania rozwoju wielkich osiedli mieszkaniowych w mieście socjalistycznym 100 4.4. Od osiedla społecznego do wielkiego osiedla mieszkaniowego - ewolucja wielorodzinnej zabudowy osiedlowej w powojennej Polsce 103 4.5. Wielkie osiedla mieszkaniowe w mieście socjalistycznym u progu transformacji 115 4.6. Podsumowanie 130 5. PRZEMIANY WIELKICH OSIEDLI MIESZKANIOWYCH W MIEŚCIE POSTSOCJALISTYCZNYM 135 5.1. Miasto postsocjalistyczne - główne cechy 135 5.2. Procesy kształtujące strukturę rezydencjalną w mieście postsocjalistycznym 139 5.3. Przemiany wielkich osiedli mieszkaniowych w miastach postsocjalistycznych - wybrane przykłady 147 5.3.1. Przemiany w strukturze demograficznej i statusie społecznym mieszkańców 148 5.3.2. Przemiany w strukturze funkcjonalno-przestrzennej i morfologii.. 163 5.3.3. Przemiany fizjonomiczne 173 5.4. Podsumowanie 175 6. PERCEPCJA I WALORYZACJA WIELKICH OSIEDLI MIESZKANIOWYCH W MIEŚCIE POSTSOCJALISTYCZNYM 183 6.1. Teoretyczne podstawy badań percepcji i waloryzacji środowiska mieszkaniowego 183 6.2. Uwarunkowania percepcji i waloryzacji środowiska mieszkaniowego... 192 6.3. Percepcja i waloryzacja wielkich osiedli mieszkaniowych w mieście postsocjalistycznym - wybrane przykłady 197 6.3.1. Satysfakcja mieszkaniowa, poczucie więzi z miejscem zamieszkania i preferencje migracyjne 200 6.3.2. Ocena wybranych aspektów zagospodarowania i wyposażenia osiedli oraz ich walorów architektoniczno-urbanistycznych i estetycznych 204 6.3.3. Relacje społeczne i więzi mieszkańców 207 6.3.4. Poczucie bezpieczeństwa w osiedlach 211 6.4. Podsumowanie 214 7. WIELKIE OSIEDLA MIESZKANIOWE ŁODZI - STUDIUM PRZYPADKU 219 7.1. Ewolucja struktury społeczno-przestrzennej miasta 219 7.2. Wielkie osiedla mieszkaniowe Łodzi - rozwój przestrzenny i charakterystyka 232 7.3. Przemiany wielkich osiedli mieszkaniowych Łodzi po 1990 roku 249 7.3.1. Przemiany w strukturze demograficznej i statusie społecznym mieszkańców 249 7.3.2. Przemiany struktury funkcjonalno-przestrzennej i morfologii 264 7.3.3. Przemiany fizjonomiczne 277 7.4. Percepcja i waloryzacja wielkich osiedli mieszkaniowych Łodzi - wybrane aspekty 282 7.5. Podsumowanie 297 8. ZAKOŃCZENIE 303 Bibliografia 318 Summary 343