Gleby orne makro- i mezoregionów fizycznogeograficznych Polski

W książce przedstawiono rezultaty badań własnych, które umożliwiły ujęcie zagadnień gleboznawczych w ramach regionalizacji fizycznogeograficznej Polski. Uwzględniając granice makroregionów, zaprezentowano charakterystykę podłoża, właściwości użytkowe gleb i udziały procentowe kolejnych kompleksów przydatności rolniczej gruntów ornych. W granicach mezoregionów opisano występowanie oraz położenie w rzeźbie terenu dominujących typów gleb użytków rolnych. Dla porównania makroregionów zaproponowano do powszechnego stosowania indeks ważony kompleksów IWK. Wzór na obliczanie wartości IWK waloryzuje dowolną powierzchnię gruntów ornych na podstawie numerów kompleksu przydatności rolniczej i powierzchni, które zajmują w porównywanych obszarach badań. Monografia zawiera około pięćdziesiąt tysięcy wyników z monitoringu chemizmu gleb ornych Polski prowadzonego przez IUNG w Puławach w latach 1995–2017. Badania zmierzały w kierunku potwierdzenia możliwości oceny chemicznych właściwości poziomów próchnicznych gleb ornych na tle regionalizacji fizycznogeograficznej. W publikacji znajduje się ponad pięćdziesiąt kartogramów, które ilustrują zróżnicowanie wybranych właściwości fizycznych i ogromnej ilości chemicznych parametrów gleb ornych w granicach analizowanych regionów glebowych Polski.

1. Wprowadzenie 9 1.1. Regionalizacja fizycznogeograficzna – rys historyczny 9 1.2. Monitoring chemizmu gleb ornych Polski 11 1.3. Gleby Polski w literaturze 12 2. Cel i przedmiot badań oraz założenia badawcze 14 3. Problem badań 16 3.1. Przedmiot badań 18 3.2. Powierzchnia gleb ornych Polski wg IUNG 500 20 3.3. Dokładność mapy IUNG 500 20 4. Metodyka badań 21 4.1. Charakterystyka pokrywy glebowej w mezoregionach 21 4.2. Regiony glebowe Polski 21 4.3. Indeks ważony kompleksów przydatności rolniczej gleb – IWK 21 4.4. Wybór punktów kontrolno-pomiarowych i prace terenowe 23 4.5. Lokalizacja miejsc pobrania próbek glebowych 23 4.6. Oznaczenia laboratoryjne gleb z monitoringu 216 w IUNG 24 4.6.1. Przygotowanie próbek do analiz laboratoryjnych 24 4.6.2. Metodyka oznaczeń laboratoryjnych oraz obliczenia 24 4.7. Przygotowanie danych wykorzystanych w badaniach własnych 27 4.8. Kartogram jako sposób prezentacji wyników badań dla regionów glebowych Polski 28 4.9. Interpretacja zawartości próchnicy glebowej 28 5. Gleby Polski w ujęciu fizycznogeograficznym 29 5.1. Gleby na Niżu Środkowoeuropejskim (31) 29 5.1.1. Gleby na Pobrzeżach Południowobałtyckich (313) 30 5.1.1.1. Pobrzeże Szczecińskie (313.2-3) 30 5.1.1.2. Pobrzeże Koszalińskie (313.4) 32 5.1.1.3. Pobrzeże Gdańskie (313.5) 33 5.1.2. Gleby na Pojezierzach Południowobałtyckich (314-316) 34 5.1.2.1. Pojezierze Zachodniopomorskie (314.4) 34 5.1.2.2. Pojezierze Wschodniopomorskie (314.5) 35 5.1.2.3. Pojezierze Południowopomorskie (314.6-7) 36 5.1.2.4. Dolina Dolnej Wisły (314.8) 38 5.1.2.5. Pojezierze Iławskie (314.9) 38 5.1.2.6. Pojezierze Chełmińsko-Dobrzyńskie (315.1) 39 5.1.2.7. Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka (315.3) 40 5.1.2.8. Pojezierze Lubuskie (315.4) 40 5.1.2.9. Pojezierze Wielkopolskie (315.5) 41 5.1.2.10. Pradolina Warciańsko-Odrzańska (315.6) 42 5.1.2.11. Wzniesienia Zielonogórskie (315.7) 43 5.1.2.12. Pojezierze Leszczyńskie (315.8) 43 5.1.3. Gleby na Nizinach Sasko-Łużyckich (317) 44 5.1.3.1. Obniżenie Dolnołużyckie (317.2) 44 5.1.3.2. Wzniesienia Łużyckie (317.4) 45 5.1.3.3. Nizina Śląsko-Łużycka (317.7) 45 5.1.4. Gleby na Nizinach Środkowopolskich (318) 46 5.1.4.1. Nizina Południowowielkopolska (318.1-2) 46 5.1.4.2. Obniżenie Milicko-Głogowskie (318.3) 48 5.1.4.3. Wał Trzebnicki (318.4) 48 5.1.4.4. Nizina Śląska (318.5) 49 5.1.4.5. Nizina Północnomazowiecka (318.6) 50 5.1.4.6. Nizina Środkowomazowiecka (318.7) 51 5.1.4.7. Wzniesienia Południowomazowieckie (318.8) 52 5.1.4.8. Nizina Południowopodlaska (318.9) 53 5.2. Gleby Masywu Czeskiego (33) 54 5.2.1. Gleby w Sudetach z Przedgórzem Sudeckim (332) 54 5.2.1.1. Przedgórze Sudeckie (332.1) 55 5.2.1.2. Pogórze Zachodniosudeckie (332.2) 55 5.2.1.3. Sudety Zachodnie (332.3) 56 5.2.1.4. Sudety Środkowe (332.4-5) 57 5.2.1.5. Sudety Wschodnie (332.6) 58 5.3. Gleby na Wyżynach Polskich (34) 58 5.3.1. Gleby na Wyżynie Śląsko-Krakowskiej (341) 59 5.3.1.1. Wyżyna Śląska (341.1) 59 5.3.1.2. Wyżyna Woźnicko-Wieluńska (341.2) 60 5.3.1.3. Wyżyna Krakowsko-Częstochowska (341.3) 61 5.3.2. Gleby na Wyżynie Małopolskiej (342) 62 5.3.2.1. Wyżyna Przedborska (342.1) 62 5.3.2.2. Niecka Nidziańska (342.2) 63 5.3.2.3. Wyżyna Kielecka (342.3) 64 5.3.3. Gleby na Wyżynie Lubelsko-Lwowskiej (343) 65 5.3.3.1. Wyżyna Lubelska (343.1) 66 5.3.3.2. Roztocze (343.2) 67 5.4. Gleby w Karpatach Zachodnich z Podkarpaciem Zachodnim i Północnym (51) 67 5.4.1. Gleby na Podkarpaciu Północnym (512) 68 5.4.1.1. Kotlina Ostrawska (512.1) 68 5.4.1.2. Kotlina Oświęcimska (512.2) 69 5.4.1.3. Brama Krakowska (512.3) 69 5.4.1.4. Kotlina Sandomierska (512.4-5) 69 5.4.2. Gleby w Zewnętrznych Karpatach Zachodnich (513) 71 5.4.2.1. Pogórze Zachodniobeskidzkie (513.3) 71 5.4.2.2. Beskidy Zachodnie (513.4-5) 72 5.4.2.3. Pogórze Środkowobeskidzkie (513.6) 73 5.4.2.4. Beskidy Środkowe (513.7) 74 5.4.3. Gleby w Centralnych Karpatach Zachodnich (514-515) 74 5.4.3.1. Obniżenie Orawsko-Podhalańskie (514.1) 75 5.4.3.2. Łańcuch Tatrzański (514.5) 75 5.5. Gleby w Karpatach Wschodnich z Podkarpaciem Wschodnim (52) 76 5.5.1. Gleby na Podkarpaciu Wschodnim (521) 76 5.5.1.1. Płaskowyż Sańsko-Dniestrzański (521.1) 76 5.5.2. Gleby w Zewnętrznych Karpatach Wschodnich (Beskidach Wschodnich) (522) 77 5.5.2.1. Beskidy Leśne (522.1) 77 5.6. Gleby na Niżu Wschodniobałtycko-Białoruskim (84) 78 5.6.1. Gleby na Pobrzeżu Wschodniobałtyckim (841) 78 5.6.1.1. Nizina Staropruska (841.5) 78 5.6.2. Gleby na Pojezierzu Wschodniobałtyckim (842) 79 5.6.2.1. Pojezierze Litewskie (842.7) 79 5.6.2.2. Pojezierze Mazurskie (842.8) 80 5.6.3. Gleby na Wysoczyznach Podlasko-Białoruskich (843) 81 5.6.3.1. Nizina Północnopodlaska (843.3) 82 5.6.4. Gleby na Polesiu (845) 83 5.6.4.1. Polesie Zachodnie (845.1) 83 5.6.4.2. Polesie Wołyńskie (845.3) 84 5.7. Gleby na Wyżynach Ukraińskich (85) 84 5.7.1. Gleby na Wyżynie Wołyńsko-Podolskiej (851) 85 5.7.1.1. Wyżyna Wołyńska (851.1) 85 5.7.1.2. Kotlina Pobuża (851.2) 85 6. Regionalizacja gleb uprawnych Polski 87 7. Właściwości poziomów Ap gleb ornych regionów glebowych Polski 91 7.1. Uziarnienie wg BN-78/9180-11 i PTG 2008 w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 91 7.2. Chemiczne właściwości gleb w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 94 7.2.1. Próchnica glebowa w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 94 7.2.2. Węgiel organiczny i azot ogólny w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 95 7.2.3. Proporcja C/N – w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 95 7.2.4. Azot (N-NH4+) i (N-NO3 ) w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 96 7.2.5. Glin Al w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 97 7.2.6. Glin wymienny i kwasowość wymienna w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 97 7.2.7. Węglan wapnia CaCO3 w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 98 7.2.8. Odczyn pHH2O – w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 98 7.2.9. Odczyn pHKCl – w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 99 7.2.10. Wapń Ca, magnez Mg, potas K i sód Na w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 100 7.2.11. Kationy wymienne Ca2+, Mg2+, K+ i Na+ w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 101 7.2.12. Właściwości sorpcyjne w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 103 7.2.13. Fosfor ogólny w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 104 7.2.14. Fosfor przyswajalny w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 104 7.2.15. Magnez przyswajalny w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 105 7.2.16. Potas przyswajalny w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 106 7.2.17. Żelazo Fe w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 106 7.2.18. Siarka ogólna w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 107 7.2.19. Siarka przyswajalna w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 107 7.3. Chemiczne pierwiastki śladowe w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 108 7.3.1. Lit Li w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 109 7.3.2. Beryl Be w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 110 7.3.3. Wanad V w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 110 7.3.4. Chrom Cr w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 111 7.3.5. Mangan Mn w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 111 7.3.6. Kobalt Co w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 112 7.3.7. Nikiel Ni w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 112 7.3.8. Miedź Cu w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 113 7.3.9. Cynk Zn w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 113 7.3.10. Arsen As w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 114 7.3.11. Stront Sr w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 115 7.3.12. Kadm Cd w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 115 7.3.13. Bar Ba w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 116 7.3.14. Ołów Pb w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 116 7.3.15. Rtęć Hg w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 117 7.3.16. Lantan La w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 118 7.4. Inne właściwości gleb w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 118 7.4.1. Suma 13 WWA w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 118 7.4.2. Radioaktywność w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 119 7.4.3. DDT/DDE/DDD w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 120 7.4.4. Przewodnictwo elektrolityczne w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 120 7.4.5. Zasolenie w poziomach Ap – regionów glebowych Polski 121 8. Krótka charakterystyka regionów glebowych Polski 122 8.1. Gleby Otwartego Pobrzeża Bałtyckiego (1) 124 8.2. Gleby Wewnętrznego Pobrzeża Bałtyckiego (2) 124 8.3. Gleby Pojezierzy Wschodniobałtyckich (3) 125 8.4. Gleby Pojezierzy Pomorskich (4) 126 8.5. Gleby Wielkich Dolin Rzecznych (5) 127 8.6. Gleby Pojezierzy Centralnych (6) 127 8.7. Gleby Pojezierzy Lubusko-Wielkopolskich (7) 128 8.8. Gleby Leszczyńsko-Zielonogórskie z Pradoliną (8) 128 8.9. Gleby Łużyc (9) 129 8.10. Gleby Niziny Południowowielkopolskiej (10) 130 8.11. Gleby Milicko-Trzebnickie (11) 130 8.12. Gleby Niziny Śląskiej (12) 131 8.13. Gleby Niziny Północnomazowieckiej (13) 132 8.14. Gleby Niziny Środkowomazowieckiej (14) 132 8.15. Gleby Wzniesień Południowomazowieckich (15) 133 8.16. Gleby Niziny Południowopodlaskiej (16) 133 8.17. Gleby Przedgórza i Pogórza Sudeckiego (17) 134 8.18. Gleby Sudetów (18) 134 8.19. Gleby Wyżyny Śląskiej (19) 135 8.20. Gleby Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej (20) 136 8.21. Gleby Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej (21) 137 8.22. Gleby Wyżynne Przedborsko-Kieleckie (22) 137 8.23. Gleby Niecki Nidziańskiej (23) 138 8.24. Gleby Lubelskie (24) 138 8.25. Gleby Zachodnie Podkarpacia (25) 139 8.26. Gleby Kotliny Sandomierskiej (26) 139 8.27. Gleby Pogórza Zachodniobeskidzkiego (27) 140 8.28. Gleby Beskidów Zachodnich (28) 140 8.29. Gleby Pogórza Środkowobeskidzkiego (29) 141 8.30. Gleby Podhala (30) 141 8.31. Gleby Podlasia (31) 142 8.32. Gleby Polesia (32) 143 8.33. Gleby Podola (33) 143 8.34. Gleby nieobjęte badaniami (34) 144 9. Podsumowanie 145 10. Literatura 149 11. Aneks – wyniki badań 153 Abstract 177