Acta Geographica Lodziensia t. 98/2011

ZARYS TREŚCI Praca dotyczy analizy intensywności procesów rzeźbotwórczych oraz zmian morfologicznych w młodszym dryasie w regionie łódzkim (środkowa Polska). Jako tło przedstawiono aktualny stan wiedzy na temat tego nagłego i krótkotrwałego w skali geologicznej ochłodzenia, a w szczególności problemy dotyczące jego przyczyn, parametrów klimatycznych oraz przegląd zagadnień chronostratygraficznych. Na podstawie historii rozwoju roślinności oraz dowodów geologicznych odtworzono stan środowiska w regionie łódzkim podczas młodszgo dryasu. Ochłodzenie charakteryzowało się spadkiem średniej temperatury najchłodniejszego miesiąca do –20 °C, najcieplejszego miesiąca do 10 °C przy narastającej suchości, znacznej aktywności aerodynamicznej oraz możliwym, przynajmniej lokalnie, powrocie wieloletniej zmarzliny. Panujące warunki sprzyjały intensyfikacji procesów rzeźbotwórczych, co jest odzwierciedlone dowodami morfologicznymi i geologicznymi i częstym odwróceniem właściwego późnemu vistulianowi dodatniego bilansu erozji na ujemny. Efekty morfogenetyczne młodszego dryasu przedstawiono na tle wcześniejszych etapów kształtujących rzeźbę regionu, poczynając od górnego plenivistulianu, na podstawie analizy osadów i form udokumentowanych w stanowiskach o zweryfikowanej, w świetle dostępnych danych, pozycji stratygraficznej. Ożywienie procesów zarejestrowano w trzech środowiskach sedymentacyjnych: stokowym, fluwialnym i eolicznym. W środowisku stokowym za najbardziej spektakularny obraz geologiczny młodszego dryasu uznano serię piasków drobnolaminowanych górnych, a morfologiczny – rozszerzenie zasięgu przestrzennego stref dolinnych w stosunku do stref wysoczyznowych. Stwierdzono powszechne zwiększenie aktywności hydrologicznej w środowisku fluwialnym, wyrażone obecnością różnych typów rozwinięcia koryta. Lokalnym wyrazem morfologicznym procesów w dolinach rzecznych jest terasa niska. Dla środowiska eolicznego, oprócz fazy przekształcania pagórków wydmowych, zwrócono uwagę na możliwość depozycji pokryw eolicznych. Obok świadectw dużej dynamiki ówczesnego środowiska naturalnego odnotowano przestrzenną różnorodność procesów w regionie łódzkim, którą uznano za rezultat różnic hipsometrycznych oraz lokalnego etapu ewolucji rzeźby. Dotychczasowy stan badań młodszego dryasu w regonie nie pozwolił na rozróżnienie pomiędzy lokalnymi lub regionalnymi i globalnymi przyczynami udokumentowanych zmian.

TREŚĆ Zarys treści 7 Wprowadzenie 7 Zarysowanie problemu 7 Cel i metody pracy, teren badań, hipoteza badawcza 10 Stan wiedzy na temat młodszego dryasu 14 Przyczyny ochłodzenia 14 Poglądy na czas trwania ochłodzenia młodszego dryasu w Europie 16 Problemy związane z datowaniem ochłodzenia 17 Ramy czasowe na podstawie konwencjonalnych datowań radiowęglowych 19 Ramy czasowe na podstawie wieku kalendarzowego 20 Tempo zmian klimatu na granicy alleröd–młodszy dryas i młodszy dryas–holocen 25 Narzędzia korelacji chronostratygraficznych 26 Klimat młodszego dryasu 26 Czynniki kształtujące klimat 27 Podział młodszego dryasu 29 Warunki termiczne 29 Wilgotność i opady atmosferyczne 34 Warunki aerodynamiczne 36 Ochłodzenie młodszego dryasu na świecie 36 Efekty morfogenetyczne ochłodzenia młodszego dryasu w regionie łódzkim 38 Stan środowiska i parametry klimatu podczas ochłodzenia młodszego dryasu 38 Palinologiczny obraz ochłodzenia 39 Dowody na agradację zmarzliny 47 Warunki klimatyczne 50 Procesy morfogenetyczne w plenivistulianie i późnym vistulianie jako tło formowania rzeźby w młodszym dryasie 52 Przegląd osadów i form rzeźby powstałych w młodszym dryasie 56 Stanowiska w części wschodniej i północno-wschodniej regionu (dorzecze Wisły) 56 Stanowiska w części zachodniej i południowo-zachodniej regionu (dorzecze Odry ze szczególnym uwzględnieniem doliny Warty) 64 Wybrane świadectwa morfogenezy młodszego dryasu spoza regionu łódzkiego 69 Podsumowanie 73 Specyfika badawcza młodszego dryasu na tle badań innych okresów plejstocenu 73 Rozpoznanie głównych środowisk sedymentacyjnych w regionie łódzkim w młodszym dryasie 75 Stokowe środowisko sedymentacyjne 75 Fluwialne środowisko sedymentacyjne 76 Eoliczne środowisko sedymentacyjne 77 Rola młodszego dryasu w modelowaniu rzeźby regionu łódzkiego 78 Literatura 81 Spis ilustracji 95 Summary 97 Wykaz skrótów angielskojęzycznych 104