Acta Geographica Lodziensia t. 99/2012

ZARYS TREŚCI W pracy przedstawiono charakterystykę geologiczną i geomorfologiczną wybranych torfowisk regionu łódzkiego oraz zebrano wyniki badań osadów biogenicznych udokumentowanych w ich misach. Szczegółowymi badaniami objęto szesnaście obiektów. W regionie przeważają torfowiska położone w dolinach, a tylko nieliczne zlokalizowane są w obrębie wysoczyzn. Część położona jest w obniżeniach towarzyszących formom eolicznym. Misy badanych torfowisk ukształtowały się w późnym vistulianie i holocenie dzięki procesom fluwialnym, eolicznym, stokowym oraz termokrasowym. Udokumentowano także misy o założeniach glacjalnych, przekształcone przez wymienione procesy w okresie vistulianu. Miąższość stwierdzonych osadów biogenicznych wyniosła od kilkudziesięciu centymetrów do ponad dwunastu metrów. W przebadanych stanowiskach stwierdzono kilka rodzajów gytii oraz gatunków torfów. Osady z wybranych stanowisk poddano analizom paleoekologicznym, geochemicznym oraz datowaniom bezwzględnym. Warunki geomorfologiczne i budowa geologiczna pozwoliły na określenie genezy obniżeń w których występują torfowiska. Wydzielono cztery grupy mis: położone w strefie wysoczyzn (o pochodzeniu glacjalnym), misy o pochodzeniu eolicznym, misy położone w martwych dolinach oraz misy położone w dnach aktywnych dolin rzecznych. Dla każdej z wydzielonych grup zaproponowano schemat rozwoju zbiornika (jeziornego i/lub torfowiskowego) od powstania do współczesnego etapu przekształceń antropogenicznych, którym podlegają wszystkie badane torfowiska regionu. Na podstawie zbadanych osadów biogenicznych wykonano opis zmian środowiska przyrodniczego regionu łódzkiego w ciągu ostatnich kilkunastu tysięcy lat. Najstarsze stwierdzone osady zostały złożone w schyłku górnego plenivistulianu, w misie torfowiska Żabieniec. Torfowisko to – jako jedyne z badanych stanowisk – posiada ciągły zapis zmian środowiska aż do współczesności. Późny vistulian reprezentują osady jeziorne lub torfy, zalegające w misach niemal wszystkich zbadanych torfowisk. W dwóch misach stwierdzono osady zaliczone do ocieplenia epe. W najstarszym dryasie powstały kolejne zbiorniki akumulacji biogenicznej, zarówno w otoczeniu form eolicznych, jak i w dolinach rzecznych. W większości osadów udokumentowano zapis zmian klimatycznych, paleohydrologicznych böllingu i allerödu oraz młodszego dryasu. Nowe dane holocenu uzyskano w osadach biogenicznych ze stanowisk położonych we wszystkich wyróżnionych grupach mis torfowisk. Tylko w kilku obiektach zapis ten był ciągły, zaś w pozostałych – sedentacja torfu była przerywana. Ponowny rozwój torfowisk nastąpił na końcu okresu subborealnego i w okresie subatlantyckim. Wszystkie z badanych torfowisk zostały przekształcone w wyniku działalności gospodarczej, zaś funkcjonujące w nich współcześnie zbiorowiska torfotwórcze często zajmują obszary poeksploatacyjne.

Zarys treści .................................. 7 Wprowadzenie ............................. 7 Przedmiot badań i problematyka badawcza ..... 7 Przegląd klasyfikacji torfowisk oraz aspekt geologiczny i geomorfologiczny w ich badaniach ........... 10 Metody badawcze ........................ 12 Warunki geomorfologiczne i geologiczne torfowisk oraz stan rozpoznania ich wypełnień ...... 15 Torfowiska w Dolinie Sieradzkiej ......... 16 Torfowisko Bartochów .......................... 16 Torfowisko Korzeń ......................... 24 Torfowisko Ługi ............................. 30 Inne torfowiska Doliny Sieradzkiej ......... 35 Torfowiska w Kotlinie Kolskiej ............ 36 Torfowisko Czarny Las ............... 36 Torfowisko Wilczków .......................... 42 Torfowisko Ner-Zawada ................. 46 Inne torfowiska Kotliny Kolskiej ........... 51 Torfowiska na Równinie Łowicko-Błońskiej...... 52 Torfowisko Witów-Silne Błoto ......... 52 Torfowisko Polesie ........................... 56 Torfowisko Kopanicha ............... 59 Inne torfowiska Równiny Łowicko-Błońskiej .... 65 Torfowiska na Wysoczyźnie Łaskiej i Wysoczyźnie Łódzkiej .................... 66 Torfowisko Mianów .......................... 66 Torfowisko Rąbień ........................ 69 Torfowisko Żabieniec ............ 77 Inne torfowiska Wysoczyzn Łaskiej i Łódzkiej.... 86 Torfowiska w Kotlinie Szczercowskiej i na Wysoczyźnie Bełchatowskiej ............. 86 Torfowiska Chabielice i Parchliny .......... 86 Torfowisko Napoleonów ................. 88 Inne torfowiska Kotliny Szczercowskiej i Wysoczyzny Bełchatowskiej .................. 91 Torfowiska na Równinie Piotrkowskiej .......... 93 Torfowisko Bęczkowice ................... 93 Inne torfowiska Równiny Piotrkowskiej ..... 102 Zróżnicowanie morfogenetyczne torfowisk regionu łódzkiego i jego znaczenie dla przebiegu akumulacji osadów biogenicznych........... 103 Zróżnicowanie genetyczne mis torfowisk regionu łódzkiego ............................ 103 Etapy rozwoju torfowisk w regionie łódzkim .... 106 Torfowiska położone w strefie wysoczyzn, w misach o pochodzeniu glacjalnym .................. 107 Torfowiska w misach pochodzenia eolicznego .. 108 Torfowiska położone w martwych dolinach .................................... 109 Torfowiska położone w dnach aktywnych dolin rzecznych .......................... 111 Zapis zmian środowiska przyrodniczego w osadach torfowisk i ich znaczenie dla paleogeografii regionu łódzkiego w późnym vistulianie i holocenie ......................... 113 Schyłek górnego plenivistulianu ............... 114 Późny vistulian ............... 115 Epe (kamion) ......... 115 Najstarszy dryas .......... 119 Bölling .................. 121 Starszy dryas ............... 122 Alleröd ............................... 123 Młodszy dryas ................. 125 Holocen ............................... 127 Okres preborealny............ 127 Okres borealny ................. 130 Okres atlantycki .............. 132 Okres subborealny ........... 135 Okres subatlantycki .......... 137 Podsumowanie i wnioski końcowe ......... 139 Literatura ................. 141 Spis ilustracji ................ 154 Summary ............................. 156