Międzynarodowy komunista

Malownicze nazwisko, ale przybrane. Stylizacja, również w życiu, na rubasznego szlachciurę, choć to było tylko maską. Najbardziej międzynarodowy z polskich komunistów. (…) z niczego zbudował, poczynając od 1945 roku, swoje państwo książki i prasy. „Czytelnik” i inne domy wydawnicze, gazety, tygodniki; wszystko od niego zależało – posady, przyjęcie książek do druku, honoraria. Byłem w jego stajni, wszyscyśmy byli.

(Czesław Miłosz)

Jerzy Borejsza (1905–1952) to jedna z najbarwniejszych postaci polskiego życia politycznego i kulturalnego pierwszej połowy minionego stulecia. W latach 20. XX wieku znany w Europie zachodniej anarchista; później działacz KPP. W czasie II wojny światowej najpierw dyrektor lwowskiego Ossolineum, potem ochotnik walczący z Niemcami w szeregach Armii Czerwonej, wreszcie – trochę wbrew sobie – działacz Związku Patriotów Polskich i PPR. To on, ku niezadowoleniu radzieckich towarzyszy, został na krótko pierwszym powojennym cenzorem. On też, podczas podróży po Stanach Zjednoczonych, bez grosza przy duszy i bez upoważnienia komunistycznego rządu, nawiązywał stosunki kulturalne i podpisywał umowy z poważnymi wydawcami amerykańskimi. Do historii przeszedł głównie jako twórca i pierwszy szef koncernu, jakim był w latach 1945–1948 „Czytelnik”, jako człowiek, który zdołał wydobyć ze Lwowa podstawową część „Ossolineum” i przenieść ją do Wrocławia. Tam w roku 1948 zorganizował Światowy Kongres Intelektualistów, w którym udział wzięła elita kultury europejskiej.

Przedmowa. O mitach, przekłamaniach i rekwirowanych dokumentach 11 Rozdział 1. Dorastanie wśród idei (1905–1919) 23 Żydzi polscy 23 Abraham Goldberg i gazeta „Hajnt” 29 W „Haszomer Hacair” 36 Rozdział 2. Między anarchizmem a komunizmem (1919–1939) 38 Anarchistyczna przygoda 38 Berlin, Barcelona, Paryż 41 W stronę komunizmu 48 Front Ludowy 54 Na progu wojny 61 Rozdział 3. Wojna (1939–1944) 66 Droga do Lwowa 66 Ossolineum 70 Promienie ultraczerwone 77 Lwowski Mickiewicz 84 Na froncie 88 Moskiewski czas 92 Rozdział 4. „Rewolucja łagodna” (1944–1948) 98 Lubelska „Rzeczpospolita” 98 „Urzędnik” u Matuszewskiego 104 Pierwszy cenzor 108 Oferta dla inteligencji 111 Przeciwko kulturalnym rogatkom 119 Arcykoruptor? 122 Przygody z Emigracją 130 Życzliwy wydawca 135 Zwierzę polityczne 137 Wielka podroż 143 Zmiana klimatu 148 Na czele „Odrodzenia” 154 Kongres wrocławski 157 Początek końca 172 Rozdział 5. Czwarta partia w Polsce (1944–1948) 174 Wielkie marzenie 174 Ludzie i sprawy 176 Początek działalności 180 Na podbój kraju 189 Świadomość potęgi 194 Na rynku prasowym 197 „Czytelnikowskie” książki 201 Spółdzielnia za granicą 207 Dom Słowa Polskiego 208 Pod kloszem 211 Oświatowcy z „Czytelnika” 212 Kolarstwo i książka 216 Niespodziewany finał 219 Rozdział 6. Upadek (1949–1952) 221 Mechanizm obronny 221 Na partyjnym etacie 229 W obronie dokonań 235 Wypadek 238 Rozchwianie 241 Utrzymać się na powierzchni 250 Potyczki z Walterem 267 Ostatnie miesiące 278 Śmierć 281 Epilog 283 Bibliografia 290 Indeks nazwisk 312