Instytucje polityczne i proces budżetowy

Autor przedstawia czynniki, które wpływają na politykę budżetową w państwach rozwiniętych, w tym w Polsce. Wykorzystuje koncepcje z obszaru ekonomii politycznej, odnoszące się do działania podmiotów sfery publicznej, uzupełniając je narzędziami nowoczesnej analizy instytucjonalnej. Tak ukształtowany warsztat badawczy pozwala mu odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu instytucje polityczne oraz reguły fiskalne są w stanie oddziaływać na podmioty uczestniczące w procesie budżetowym i ograniczać generowaną przez nie, zgodnie z koncepcją „tragedii wspólnych zasobów fiskalnych”, presję na zwiększanie wydatków publicznych. Analiza potwierdza, że tego rodzaju instytucje mają do odegrania niebagatelną rolę w kontrolowaniu wydatków budżetu państwa. Książkę oceniam bardzo wysoko (…). Wnosi ona wartościowy wkład w badania nad rolą instytucji w kształtowaniu polityki fiskalnej. Problem wspólnych zasobów jest jednym z kluczowych zjawisk wpływających na negatywne postrzeganie polityki fiskalnej, mających ważne konsekwencje makroekonomiczne. Z recenzji dr. hab. Michała Mackiewicza, prof. UŁ Analiza przeprowadzona w książce pomaga lepiej zrozumieć kształtowanie się wydatków publicznych w Polsce w okresie transformacji oraz pozwala na wyciągnięcie wniosków, które mogą i powinny być wykorzystane do wzmocnienia finansów publicznych. Niesie ona istotną wartość poznawczą zarówno dla osób odpowiedzialnych za politykę gospodarczą, jak i ekonomistów. Z recenzji dr. hab. Andrzeja Rzońcy, prof. SGH

Spis treści Podziękowania 9 Wprowadzenie 11 Uzasadnienie wyboru tematu  11 Wartość dodana pracy 13 Struktura monografii  15 Rozdział 1 Teorie funkcjonowania sfery publicznej w aspekcie kształtowania wydatków publicznych  17 1.1. Zarys historii podejść teoretycznych do analizy sektora publicznego  18 1.2. Czemu służą finanse publiczne – perspektywa normatywna  21 1.3. Szkielet analizy założeń behawioralnych  23 1.4. Tragedia wspólnych zasobów budżetowych 29 1.5. Relacja mocodawca–pełnomocnik 42 1.6. Działalność grup interesu oraz istota teorii politycznego cyklu koniunkturalnego 48 1.7. Podsumowanie 53 Rozdział 2 Instytucje a wydatki budżetowe – ujęcie teoretyczne  55 2.1. Założenia teorii nowej ekonomii instytucjonalnej w powiązaniu z klasyczną teorią instytucjonalizmu  56 2.1.1. Fundamenty nowego instytucjonalizmu 56 2.1.2. Instytucje – definicje i perspektywa integrująca 57 2.2. Pojęcie instytucji jako reguł strukturyzujących działania podmiotów politycznych  60 2.2.1. Obszar analizy instytucjonalnej 60 2.2.2. Instytucjonalizm racjonalnego wyboru  63 2.2.3. Instytucjonalizm historyczny  64 2.2.4. Instytucjonalizm socjologiczny 65 2.2.5. Problem zmiany instytucjonalnej 67 2.2.6. Rodzaje instytucji strukturyzujących proces polityczny  68 2.3. Instytucje jako podstawy działań politycznych – podejście nowej ekonomii politycznej  71 2.4. Instytucje kreacji i legitymizacji władzy (instytucje wyborcze)  73 2.4.1. Zasięg (wielkość) okręgu wyborczego  74 2.4.2. Formuła wyborcza  76 2.4.3. Struktura list wyborczych   76 2.4.4. Selektorat i wygrywająca koalicja – wpływ względnej szerokości bazy wyborczej na wydatki budżetowe 78 2.4.5. Wybrane wyniki badań nad wpływem instytucji legitymizacji władzy na wydatki publiczne   82 2.5. Instytucje relacji wewnętrznych   83 2.5.1. Systemy prezydenckie i parlamentarne 84 2.5.2. Znaczenie podmiotów mogących blokować politykę 85 2.5.3. Rola administracji publicznej 88 2.5.4. Problem państwa federalnego 91 2.5.5. Wybrane wyniki badań nad wpływem instytucji relacji wewnętrznych na wydatki publiczne 92 2.6. Instytucje relacji zewnętrznych 93 2.6.1. Rozważania ogólne 93 2.6.2. Liczba „punktów wpływu” jako determinanta poziomu realizacji interesów grupowych   95 2.6.3. Wybrane wyniki badań nad wpływem instytucji relacji zewnętrznych na wydatki publiczne   97 2.7. Reguły procesu budżetowego jako instytucje niższego rzędu   97 2.7.1. Rola instytucji determinujących układ podmiotów w ramach procesu budżetowego   98 2.7.2. Standardy przygotowywania budżetu państwa  100 2.7.3. Numeryczne reguły fiskalne 101 2.7.4. Wybrane wyniki badań nad wpływem reguł procesu budżetowego na wydatki publiczne  102 2.8. Podsumowanie – hipotezy wpływu instytucji na kształt procesu budżetowego 103 Rozdział 3 Kształt i konsekwencje funkcjonowania systemu instytucji regulujących proces kształtowania wydatków budżetowych w Polsce 110 3.1. Ewolucja kształtu systemu instytucji ustrojowych potencjalnie wpływających na wydatki budżetowe w III RP w latach 1989–2000 111 3.1.1. Instytucje legitymizacji władzy (mechanizmy jej wyłaniania) 111 3.1.2. Instytucje relacji wewnętrznych 113 3.1.3. Instytucje relacji zewnętrznych  119 3.2. Kształtowanie się instytucji ustrojowych mających wpływ na wydatki budżetowe po 2000 r. i stan obecny  129 3.2.1. Instytucje legitymizacji władzy  129 3.2.2. Instytucje relacji wewnętrznych 133 3.2.3. Instytucje relacji zewnętrznych  144 3.3. System instytucji niższego poziomu ingerujących w proces budżetowy – reguły fiskalne  156 3.4. Podsumowanie 166 Rozdział 4 Porównanie instytucji politycznych, fiskalnych i analiza ich konsekwencji w krajach OECD i UE oraz wnioski dla Polski  170 4.1. Zmienne operacyjne 171 4.1.1. Instytucje legitymizacji władzy  172 4.1.2. Instytucje relacji wewnętrznych 176 4.1.3. Instytucje relacji zewnętrznych  180 4.1.4. Reguły budżetowe  182 4.1.5. Zmienne kontrolne 183 4.1.6. Operacjonalizacja zmiennych zależnych 184 4.1.7. Generalne założenia metodologiczne  184 4.2. Analiza eksploracyjna zmiennych oraz ich relacji do wydatków budżetowych 186 4.2.1. Zmiany wydatków budżetowych jako przybliżenie intensywności działań państwa 186 4.2.2. Instytucje ustrojowe (legitymizacji władzy, relacji wewnętrznych i zewnętrznych) 191 4.2.3. Centralizacja procesu budżetowego  201 4.2.4. Instytucje niższego rzędu (reguły fiskalne)  209 4.2.5. Zmienne kontrolne 226 4.3. Analiza determinant wydatków budżetowych  228 4.3.1. Metodyka badania panelowego 228 4.3.2. Wyniki badania panelowego  230 4.4. Wnioski dla Polski  235 4.4.1. Typologia reżimów finansów publicznych i miejsce Polski  237 4.4.2. Instytucjonalne podobieństwa i różnice w porównaniu z innymi krajami  240 4.4.3. Wzajemna kompatybilność funkcjonujących instytucji z punktu widzenia przeciwdziałania tragedii wspólnych zasobów 245 4.5. Podsumowanie 247 Zakończenie  249 Bibliografia 254 Załącznik 1. Charakterystyka zmiennych wybranych do pierwotnej analizy eksploracyjnej 269 Spis rycin  274 Spis tabel  277 Indeks nazwisk  279