Globalne zarządzanie bezpieczeństwem żywnościowym na przełomie XX i XXI wieku

Oddawana do rąk Czytelników książka jest pierwszą na polskim gruncie monografią, która łączy teoretyczne podejście global governance z empirią bezpieczeństwa żywnościowego, oferując jednocześnie nowe narzędzie badawcze do analizy problemów międzynarodowych z perspektywy globalnego zarządzania. Zaletą przeprowadzonych badań jest możliwość ich praktycznego wykorzystania. Biorąc pod uwagę rosnące zainteresowanie problematyką globalnego zarządzania i bezpieczeństwa żywnościowego, ich efekty mogą przyczynić się do poszerzenia wiedzy na ten temat oraz pomóc w zrozumieniu, czym jest globalne zarządzanie i jak przebiega w praktyce. Sama zaś książka może służyć szerszej publiczności jako kompendium wiedzy z zakresu bezpieczeństwa żywnościowego oraz globalnego zarządzania.

WYKAZ SKRÓTÓW 13 WSTĘP 17 ROZDZIAŁ I. ISTOTA GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 31 I.1. ISTOTA GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA 32 I.1.1. Pojęcie globalnego zarządzania 32 I.1.1.1. Etymologia pojęcia globalnego zarządzania 33 I.1.1.2. Rozumienie i próba definicji globalnego zarządzania 38 I.1.2. Koncepcja globalnego zarządzania 46 I.1.2.1. Pojęcie koncepcji globalnego zarządzania 46 I.1.2.2. Globalne zarządzanie w teorii stosunków międzynarodowych 49 I.1.2.3. Treść koncepcji globalnego zarządzania 57 I.1.3. Struktury globalnego zarządzania 75 I.1.3.1. ‘Hybrydowość’ jako cecha struktur globalnego zarządzania 75 I.1.3.2. Rodzaje struktur globalnego zarządzania 82 I.2. ISTOTA BEZPIECZEŃSTWA ŻYWNOŚCIOWEGO 93 I.2.1. Pojęcie bezpieczeństwa żywnościowego 93 I.2.1.1. Definicja bezpieczeństwa żywnościowego 94 I.2.1.2. Zakres definicji bezpieczeństwa żywnościowego 101 I.2.1.3. Bezpieczeństwo żywnościowe a bezpieczeństwo międzynarodowe 105 I.2.2. Ewolucja koncepcji bezpieczeństwa żywnościowego 109 ROZDZIAŁ II. UWARUNKOWANIA GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 121 II.1. PROCESY GLOBALIZACJI JAKO NOWE JAKOŚCIOWO ŚRODOWISKO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 122 II.1.1. Istota procesów globalizacji 123 II.1.2. Zależności pomiędzy procesami globalizacji a globalnym zarządzaniem bezpieczeństwem żywnościowym 128 II.1.3. Wpływ procesów globalizacji na globalne zarządzanie bezpieczeństwem żywnościowym 133 II.1.3.1. Wpływ na percepcję bezpieczeństwa żywnościowego 133 II.1.3.2. Wpływ na podmioty zarządzania bezpieczeństwem żywnościowym 135 II.1.3.3. Wpływ na działania na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego 137 II.2. ZAGROŻENIA BEZPIECZEŃSTWA ŻYWNOŚCIOWEGO 141 II.2.1. Istota zagrożeń bezpieczeństwa żywnościowego 142 II.2.1.1. Zagrożenia środowiskowe 142 II.2.1.1.1. Zmiany klimatu 142 II.2.1.1.2. Deficyt wody 148 II.2.1.1.3. Dostęp do ziem uprawnych – land grabbing 154 II.2.1.2. Zagrożenia gospodarczo‑społeczne 165 II.2.1.2.1. Produkcja biopaliw 165 II.2.1.2.2. Wzrost liczby ludności 168 II.2.1.2.3. Wzrost cen żywności 175 II.2.1.2.4. Bogacenie się ludności 178 II.2.1.3. Zagrożenia związane z postępem technologicznym 182 II.2.1.3.1. Inżynieria genetyczna – GMO i żywność zmodyfikowana genetycznie 182 II.2.1.3.2. Prawa własności intelektualnej 187 II.2.2. Wpływ zagrożeń na globalne zarządzanie bezpieczeństwem żywnościowym 190 II.2.2.1. Wpływ na percepcję bezpieczeństwa żywnościowego 190 II.2.2.2. Wpływ na podmioty zarządzania bezpieczeństwem żywnościowym 192 II.2.2.3. Wpływ na działania na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego 194 II.3. ISTNIEJĄCA ‘ARCHITEKTURA’ ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 196 II.3.1. Struktura ‘architektury’ zarządzania bezpieczeństwem żywnościowym 197 II.3.1.1. Ideologiczna podbudowa istniejącej ‘architektury’ zarządzania bezpieczeństwem żywnościowym 198 II.3.1.2. Instytucje działające w obszarze bezpieczeństwa żywnościowego 200 II.3.1.3. Normy i zasady istniejącej ‘architektury’ zarządzania bezpieczeństwem żywnościowym 206 II.3.2. ‘Słabości’ istniejącej ‘architektury’ zarządzania bezpieczeństwem żywnościowym 208 II.3.3. Wpływ istniejącej ‘architektury’ na globalne zarządzanie bezpieczeństwem żywnościowym 211 ROZDZIAŁ III. PRZEDMIOT GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 215 III.1. FIZYCZNA DOSTĘPNOŚĆ ŻYWNOŚCI 216 III.1.1. Istota fizycznej dostępności żywności 216 III.1.1.1. Pojęcie fizycznej dostępności żywności 216 III.1.1.2. Wyznaczniki fizycznej dostępności żywności 219 III.1.1.2.1. Produkcja 219 III.1.1.2.2. Handel 228 III.1.1.2.3. Zapasy 233 III.1.1.3. Sposoby mierzenia fizycznej dostępności żywności 236 III.1.2. Problemy w obszarze fizycznej dostępności żywności 240 III.1.2.1. Problemy w obszarze produkcji żywności 240 III.1.2.2. Problemy w obszarze handlu żywnością 249 III.1.2.2.1. Skala mikro 250 III.1.2.2.2. Skala makro 252 III.1.2.3. Problemy w obszarze zapasów żywności 256 III.1.3. Fizyczna dostępność żywności jako przedmiot globalnego zarządzania 259 III.2. EKONOMICZNA DOSTĘPNOŚĆ ŻYWNOŚCI 260 III.2.1. Istota ekonomicznej dostępności żywności 261 III.2.1.1. Pojęcie ekonomicznej dostępności żywności 261 III.2.1.2. Wyznaczniki ekonomicznej dostępności żywności 264 III.2.1.2.1. Poziom dochodów 264 III.2.1.2.2. Ceny żywności 268 III.2.1.3. Sposoby mierzenia ekonomicznej dostępności żywności 271 III.2.2. Problemy w obszarze ekonomicznej dostępności żywności 274 III.2.2.1. Problemy w obszarze dochodów 274 III.2.2.2. Problemy w obszarze cen 282 III.2.3. Ekonomiczna dostępność żywności jako przedmiot globalnego zarządzania 287 III.3. ZDROWOTNA JAKOŚĆ ŻYWNOŚCI 290 III.3.1. Istota zdrowotnej jakości żywności 290 III.3.1.1. Pojęcie zdrowotnej jakości żywności 290 III.3.1.2. Wyznaczniki zdrowotnej jakości żywności 292 III.3.1.2.1. Stan odżywienia 293 III.3.1.2.2. Bezpieczeństwo żywności 296 III.3.1.3. Sposoby mierzenia zdrowotnej jakości żywności 299 III.3.2. Problemy w obszarze zdrowotnej jakości żywności 301 III.3.2.1. Problemy w obszarze stanu odżywienia 302 III.3.2.2. Problemy w obszarze bezpieczeństwa żywności 308 III.3.3. Zdrowotna jakość żywności jako przedmiot globalnego zarządzania 314 ROZDZIAŁ IV. PODMIOTY GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 317 IV.1. ORGANIZACJE MIĘDZYNARODOWE 318 IV.1.1. Organizacje globalne 321 IV.1.1.1. Wyznaczniki podmiotowości 321 IV.1.1.1.1. Mandat 322 IV.1.1.1.2. Zasoby i atrybuty 326 IV.1.1.2. Zakres uczestnictwa i obszary aktywności 334 IV.1.1.2.1. Organizacje posiadające wyraźny mandat w obszarze bezpieczeństwa żywnościowego: FAO, WFP, IFAD 334 IV.1.1.2.2. Organizacje uwzględniające bezpieczeństwo żywnościowe w swojej działalności oraz wpływające na nie przez swoje funkcje (BŚ, WHO, UNDP, UNICEF, UNEP, WIPO, UNIDO, MOP, OIE, WTO, MFW, UNCTAD) 349 IV.1.1.2.3. Koordynacja i współpraca międzyorganizacyjna 357 IV.1.1.3. Sposób uczestnictwa i miejsce w globalnym zarządzaniu bezpieczeństwem żywnościowym 359 IV.1.2. Organizacje regionalne 363 IV.1.2.1. Organizacje regionalne działające na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego państwom członkowskim 365 IV.1.2.2. Organizacje regionalne działające na rzecz zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego na świecie 377 IV.1.2.3. Organizacje regionalne świadczące pomoc i koordynujące działania w obszarze bezpieczeństwa żywnościowego 384 IV.1.2.4. Sposób uczestnictwa i miejsce w procesie globalnego zarządzania bezpieczeństwem żywnościowym 390 IV.2. PAŃSTWA 392 IV.2.1. Państwa rozwinięte 394 IV.2.1.1. Wyznaczniki podmiotowości 396 IV.2.1.2. Przejawy uczestnictwa 406 IV.2.1.3. Sposób uczestnictwa i miejsce w globalnym zarządzaniu bezpieczeństwem żywnościowym 410 IV.2.2. Państwa rozwijające się 411 IV.2.2.1. Wyznaczniki podmiotowości 412 IV.2.2.2. Przejawy uczestnictwa 415 IV.2.2.3. Sposób uczestnictwa i miejsce w globalnym zarządzaniu bezpieczeństwem żywnościowym 419 IV.3. PODMIOTY NIEPAŃSTWOWE 421 IV.3.1. Organizacje pozarządowe 423 IV.3.1.1. Wyznaczniki podmiotowości 426 IV.3.1.2. Przejawy uczestnictwa 431 IV.3.1.3. Sposób uczestnictwa i miejsce w globalnym zarządzaniu bezpieczeństwem żywnościowym 437 IV.3.2. Społeczeństwo obywatelskie 441 IV.3.2.1. Wyznaczniki podmiotowości 442 IV.3.2.2. Przejawy uczestnictwa 444 IV.3.2.3. Sposób uczestnictwa i miejsce w globalnym zarządzaniu bezpieczeństwem żywnościowym 447 IV.3.3. Korporacje transnarodowe 449 IV.3.3.1. Wyznaczniki podmiotowości 451 IV.3.3.2. Przejawy uczestnictwa 459 IV.3.3.3. Sposób uczestnictwa i miejsce w globalnym zarządzaniu bezpieczeństwem żywnościowym 464 ROZDZIAŁ V. STRUKTURY I INSTRUMENTY GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 467 V.1. STRUKTURY ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 468 V.1.1. Struktury ‘stare’ 469 V.1.1.1. Prawo międzynarodowe 469 V.1.1.2. Organizacje międzynarodowe 476 V.1.1.2.1. Komitet ds. Światowego Bezpieczeństwa Żywnościowego – CFS 480 V.1.1.2.2. Komisja Kodeksu Żywnościowego 484 V.1.1.3. Reżimy międzynarodowe 488 V.1.1.3.1. Międzynarodowy reżim zbożowy 489 V.1.1.3.2. Międzynarodowy reżim pomocy żywnościowej 493 V.1.1.3.3. Międzynarodowy reżim ochrony nowych odmian roślin – UPOV 496 V.1.2. Struktury ‘nowe’ 499 V.1.2.1. Struktury sieciowe 500 V.1.2.1.1. Grupa Konsultacyjna ds. Międzynarodowych Badań w Rolnictwie – CGIAR 504 V.1.2.1.2. Międzynarodowa Sieć Bezpieczeństwa Żywnościowego – IFSN 506 V.1.2.1.3. Światowy Przegląd Ochrony i Technologii – WOCAT . 510 V.1.2.2. Partnerstwa 512 V.1.2.2.1. Globalny Sojusz na rzecz Poprawy Stanu Odżywienia – GAIN 515 V.1.2.2.2. Sojusz przeciwko Głodowi i Niedożywieniu – AAHM . 517 V.1.2.3. Grupy nieformalne 518 V.1.2.3.1. Grupa G8 519 V.1.2.3.2. Grupa G20 522 V.1.2.4. Globalne konferencje: Światowy Szczyt Żywnościowy z 1996 roku, Światowy Szczyt Żywnościowy – 5 lat później z 2002 roku, Światowy Szczyt Bezpieczeństwa Żywnościowego z 2009 roku 526 V.1.2.4.1. Cel 527 V.1.2.4.2. Skład i reprezentacja 527 V.1.2.4.3. Interakcje pomiędzy uczestnikami 528 V.1.2.4.4. Efekty 530 V.2. INSTRUMENTY ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 533 V.2.1. Instrumenty służące do podniesienia poziomu bezpieczeństwa żywnościowego 534 V.2.1.1. Globalne programy i strategie 534 V.2.1.2. Wskaźniki 536 V.2.1.3. Globalne systemy informacyjne 538 V.2.1.4. Standardy 540 V.2.1.5. Prawo do żywności 545 V.2.1.6. Międzynarodowa polityka handlowa 547 V.2.1.7. Działania w obszarze rolnictwa 550 V.2.2. Instrumenty służące do eliminacji barier w zapewnianiu bezpieczeństwa żywnościowego 552 V.2.2.1. Globalne systemy wczesnego ostrzegania 553 V.2.2.2. Rezerwy żywnościowe 554 V.2.2.3. Fundusze bezpieczeństwa żywnościowego 557 V.2.2.4. Pomoc żywnościowa 557 ROZDZIAŁ VI. OCENA I PERSPEKTYWY GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 561 VI.1. OCENA GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 562 VI.2. PERSPEKTYWY GLOBALNEGO ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM ŻYWNOŚCIOWYM 568 VI.2.1. Powrót do rozwiązań jednostronnych 568 VI.2.2. Instytucjonalizacja rozwiązań hybrydowych 571 VI.2.3. W kierunku ‘globalnego legalizmu’ 572 ZAKOŃCZENIE 575 BIBLIOGRAFIA (wybór) 581 SUMMARY 629 SPIS TABEL 635 SPIS RYSUNKÓW 639