Polacy pracujący a kryzys fordyzmu

Książka jest bardzo wartościowym, wielowymiarowym, teoretycznym i empirycznym studium położenia i postaw Polaków pracujących. (...) Ma trudne do przecenienia znaczenie dla wszystkich, którzy zajmują się światem pracy, zarówno klasą pracowniczą, jak i innymi klasami oraz warstwami, rynkiem pracy, prawem pracy, a szczególnie związkami zawodowymi. Autorzy opisują wyzwania, przed którymi stają polscy pracownicy w czasach postępującej erozji industrializmu i rodzących się nowych wyzwań elastycznego rynku pracy. z recenzji prof. dr hab. Marii Jarosz Prezentowane w książce badania „Polacy pracujący 2005” i „Polacy pracujący 2007” były prowadzone w ramach Katedry Socjologii Ekonomicznej Kolegium Ekonomiczno-Społecznego Szkoły Głównej Handlowej pod kierunkiem profesora Juliusza Gardawskiego. Katedra specjalizuje się w badaniach struktury społecznej, społecznych aspektów restrukturyzacji wybranych działów przemysłu, stosunków pracy, związków zawodowych, sytuacji panującej w sektorze małych i średnich przedsiębiorstw, dialogu społecznego. Badania były finansowane przez Polską Konfederację Pracodawców Prywatnych Lewiatan oraz przeprowadzone w terenie przez Zakład Badań Naukowych Polskiego Towarzystwa Socjologicznego („Polacy pracujący 2005”) oraz Centrum Badania Opinii Społecznej („Polacy pracujący 2007”).

OD REDAKTORA 13 WSTĘP. OMÓWIENIE WYNIKÓW BADAŃ 15 Społeczna struktura polskiego świata pracy 20 Fordyzm – postfordyzm a orientacje wobec rynku 27 Wizje gospodarki dobrze urządzonej 29 Cechy przedsiębiorstw a zróżnicowanie grup pracowniczych 31 Praca jako wartość 35 Położenie materialne Polaków pracujących w 2007 roku 36 Polityka i reprezentacja interesów 37 Rynek pracy 39 Prawo pracy 41 Związki zawodowe 42 Skład społeczny związków zawodowych 49 CZĘŚĆ I STRUKTURA JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 1. ŚWIAT PRACY A FORDYZM I POSTFORDYZM 52 1.1. Fordyzm i włączenie klasy pracowniczej do systemu po II wojnie światowej 52 1.2. Kryzys fordyzmu. Postfordyzm i odchodzenie od praktyki włączania klasy pracowniczej do systemu 55 1.3. Fordyzm, postfordyzm a polska transformacja 61 JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 2. TEORIE STRUKTURY SPOŁECZNEJ A ŚWIAT PRACY 65 2.1. Teorie struktury społecznej rozwijane w okresie fordowskim 65 2.2. Kryzys fordyzmu i odchodzenie od silnych teorii klasowych 75 JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 3. STRUKTURA ŚWIATA PRACY W OKRESIE TRANSFORMACJI 86 3.1. Hipotezy i pytania 92 3.2. Charakterystyka grup ekonomiczno-zawodowych (autor: Jerzy Bartkowski) 95 3.3. Postrzeganie struktury społecznej. Lokalizacje strukturalne 107 3.4. Postrzeganie konfliktów społecznych 123 3.5. Brak legitymizacji nierówności dochodów 129 3.6. Identyfikacje grupowe 134 3.7. Klasowy charakter świata pracy? 138 CZĘŚĆ II POZIOM ŻYCIA WSTĘP. DOCHODY JAKO PRZEDMIOT SYSTEMATYCZNYCH BADAŃ 142 CZESŁAWA KLISZKO ROZDZIAŁ 4. ZRÓŻNICOWANIE DOCHODÓW 144 4.1. Polski fordyzm i postfordyzm a dochody pracowników 144 4.2. Zróżnicowanie dochodów z pracy i ich główne determinanty 150 4.3. Dochody deklarowane a przestrzeganie zasad fair play w zakładzie pracy 156 4.4. Dochody deklarowane a sytuacja na lokalnym rynku pracy 159 CZESŁAWA KLISZKO ROZDZIAŁ 5. DOCHODY NA OSOBĘ GOSPODARSTWA DOMOWEGO 163 5.1. Typologia ze względu na materialne położenie Polaków pracujących 168 CZESŁAWA KLISZKO ROZDZIAŁ 6. BRAKI ODCZUWANE W GOSPODARSTWACH DOMOWYCH PRACUJĄCYCH POLAKÓW ORAZ OBAWY RESPONDENTÓW DOTYCZĄCE PRZYSZŁOŚCI 175 PODSUMOWANIE 180 CZĘŚĆ III POLACY PRACUJĄCY WOBEC WYZWAŃ EKONOMICZNYCH JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 7. ORIENTACJE WOBEC RYNKU 184 7.1. Typologie i klasyfikacje w czasach postsocjalistycznego fordyzmu 184 7.2. Fordyzm a postfordyzm. Subiektywny wskaźnik orientacji wobec rynku 188 7.3. Cztery orientacje wobec rynku 202 7.4. Orientacje rynkowe a grupy ekonomiczno-zawodowe i schemat klasowy 211 7.5. Orientacje wobec rynku a cechy pracujących i typy przedsiębiorstw 216 7.6. Samozatrudnienie a orientacje wobec rynku 222 7.7. Etos pracy a orientacje wobec rynku 224 7.8. Orientacje wobec rynku a klasa robotnicza i pracownicza 228 JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 8. ŚWIADOMOŚĆ EKONOMICZNA POLAKÓW PRACUJĄCYCH 230 8.1. Badania świadomości ekonomicznej w Szkole Głównej Handlowej 232 8.2. Ewolucja wyborów dokonywanych przez pracowników przemysłu w latach 1991–2007 234 8.3. Typologia wizji gospodarki dobrze urządzonej 1991–2007 244 8.4. Wizje preferowanego porządku ekonomicznego a orientacje wobec rynku 249 8.5. Orientacje wobec rynku a klasy w wizjach gospodarki dobrze urządzonej 250 CZĘŚĆ IV PRAWO PRACY I STOSUNKI PRACY JACEK MĘCINA ROZDZIAŁ 9. PRAWO PRACY W PRZEBUDOWIE – KIERUNKI I CECHY EWOLUCJI ZMIAN W PRAWIE PRACY 258 9.1. Europeizacja polskiego prawa pracy 262 9.2. Dialog społeczny i zbiorowe stosunki pracy a zmiany w prawie pracy 265 9.3. Zmiany prawa pracy a rynek pracy i koszty pracy 272 9.4. Oceny zmian w prawie pracy z perspektywy zmian społeczno-gospodarczych 276 9.5. Przestrzeganie prawa pracy w ocenie pracowników 278 9.6. Dyskryminacja w zatrudnieniu, wynagradzaniu i awansowaniu 285 9.7. Elastyczność zatrudnienia a stosunki pracy 288 9.8. Ocena satysfakcji z wykonywanej pracy 293 9.9. Opinie o pracy, skłonność do zmiany 298 9.10. Podsumowanie i wnioski 299 9.11. Aneks – analiza indywidualnego i zbiorowego Kodeksu pracy (projektów Komisji Kodyfikacyjnej prawa pracy) 300 JACEK MĘCINA ROZDZIAŁ 10. NAJWAŻNIEJSZE CECHY I WYZWANIA POLSKIEGO RYNKU PRACY 307 10.1. Opinie respondentów o bezrobociu i rynku pracy 318 10.2. Ocena sytuacji na lokalnych rynkach pracy 320 10.3. Akceptacja trudnych warunków pracy a adaptacyjność 327 10.4. Elastyczność, regulacja i deregulacja rynku pracy 331 10.5. Flexicurity – jak wykorzystać szansę na równowagę na rynku pracy? 334 10.6. Słabości i atuty polskiego modelu a szanse na wdrożenie idei flexicurity 337 JAN CZARZASTY ROZDZIAŁ 11. WARUNKI PRACY I KULTURA ORGANIZACYJNA 343 11.1. Kultura organizacyjna – kontekst teoretyczny 343 11.2. Kulturowy kontekst działania organizacji w Polsce 359 11.3. Kultura organizacyjna i warunki pracy w perspektywie badań „Polacy pracujący” 367 11.4. Warunki pracy i cechy kultury przedsiębiorstw 391 11.4. Zakończenie: kultury organizacyjne polskich przedsiębiorstw 408 CZĘŚĆ V ZWIĄZKI ZAWODOWE: TEORIA I PRAKTYKA JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 12. ZWIĄZKI ZAWODOWE W KRAJACH STAREJ DEMOKRACJI 420 12.1. Teza dywergencyjna kontra teza konwergencyjna 420 12.2. Ewolucja ruchu związkowego w Europie i typy związków 421 12.3. Podziały związków według osi „reformizm – radykalizm” 422 12.4. Trójdzielne typologie związków zawodowych: klasa – społeczeństwo – rynek 424 12.5. Problem przywództwa związkowego: demokracja a oligarchia, transakcja a transformacja 429 12.6. Narodowe warianty europejskiego ruchu związkowego 430 JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 13. ZWIĄZKI ZAWODOWE W KRAJACH POSTSOCJALISTYCZNYCH 432 JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 14. ZWIĄZKI ZAWODOWE MIĘDZY FORDYZMEM A POSTFORDYZMEM. KRYZYS FORDOWSKICH ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH 437 JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 15. ZWIĄZKI ZAWODOWE W POLITYCE 444 JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 16. ZWIĄZKI ZAWODOWE W TEORII EKONOMII I W GOSPODARCE 448 16.1. Związki zawodowe w teorii ekonomii 448 16.2. Związki zawodowe w gospodarce 451 JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 17. EWOLUCJA POLSKICH ZWIĄZKÓW ZAWODOWYCH 459 17.1. Perspektywa instytucjonalna 459 17.2. Pierwsze etapy instytucjonalizacji: związki zawodowe w czasach totalitaryzmu i autorytarnego socjalizmu 463 17.3. Związki zawodowe w okresie przełomu ustrojowego 477 17.4. Początki polskiego kapitalizmu i instytucjonalizacja konfliktowego pluralizmu 480 17.5. Pogłębianie się związkowego pluralizmu 487 17.6. Ustawa o Trójstronnej Komisji a trzeci partner związkowy – Forum Związków Zawodowych 491 17.7. Polityczne relacje „Solidarności” i OPZZ 494 17.8. Struktury związków zawodowych i próby ich reform 498 17.9. Europeizacja ruchu związkowego: ku nowym wzorom kultury i nowym instytucjom 513 17.10. Związkowa wizja społeczno-gospodarcza i problem deficytu ekspertyz 527 MICHAŁ WENZEL ROZDZIAŁ 18. ZWIĄZKI ZAWODOWE W BADANIACH CBOS 1980–2008 533 18.1. Metodologia 533 18.2. Dynamika przynależności do związków w latach 1980–2008 534 18.3. Społeczno-zawodowa struktura związków zawodowych w latach 1980–1981 540 18.4. Związki zawodowe w latach osiemdziesiątych 544 18.5. Struktura przynależności do związków w latach 1989–1991 546 18.6. Struktura związków w 2006 roku 548 JULIUSZ GARDAWSKI ROZDZIAŁ 19. ZWIĄZKI ZAWODOWE W BADANIACH Z 2007 ROKU 551 19.1. Potrzeba istnienia związków zawodowych w opinii Polaków pracujących 559 19.2. Orientacje członków związków zawodowych wobec rynku 561 19.3. Związki zawodowe, układy zbiorowe i rady pracowników 563 ANDRZEJ MOKRZYSZEWSKI ROZDZIAŁ 20. PRZYCZYNY NISKIEGO UZWIĄZKOWIENIA POLAKÓW PRACUJĄCYCH 572 20.1. Deklarowane przyczyny nieprzynależności 572 20.2. Deklarowane przyczyny rezygnacji z przynależności 575 20.3. Przyczyny braku związków w zakładach pracy 579 ADAM MROZOWICKI ROZDZIAŁ 21. ZWIĄZKI ZAWODOWE W BIOGRAFIACH ROBOTNIKÓW: MIĘDZY WYCOFANIEM A PRAGMATYZACJĄ 581 21.1. Perspektywa interpretatywna a problem partycypacji związkowej robotników 582 21.2. Nota metodologiczna: badania biograficzne nad robotnikami na Śląsku 584 21.3. Ewolucja partycypacji związkowej w robotniczych biografiach: uwagi wprowadzające 585 21.4. Partycypacja związkowa a sposoby radzenia sobie ze zmianą po 1989 roku 587 21.5. Strategie życiowe a dynamika partycypacji związkowej. Uwagi podsumowujące 598 ZAKOŃCZENIE CZĘŚCI V 602 CZĘŚĆ VI PRACA A POLITYKA WSTĘP 606 JERZY BARTKOWSKI ROZDZIAŁ 22. ZACHOWANIA POLITYCZNE W PERSPEKTYWIE TEORETYCZNEJ . . . 609 22.1. Paradygmat socjalno-strukturalny w zachowaniach politycznych 609 22.2. Rola identyfikacji społecznych w zachowaniach politycznych 614 22.3. Praca, wartości społeczne, orientacje życiowe a zachowania polityczne 615 22.4. Zasoby a postawy i zachowania polityczne 616 22.5. Czynniki społeczne i instrumentalne w wyborach politycznych 618 JERZY BARTKOWSKI ROZDZIAŁ 23. POLACY PRACUJĄCY A POLITYKA 621 23.1. Zakres analizowanych postaw i uwarunkowań 621 23.2. Wizja demokracji 622 23.3. Stosunek do demokracji jako systemu. Ocena działania demokracji w Polsce 625 23.4. Postawy anty- i prodemokratyczne 632 23.5. Zainteresowanie polityką na poziomie kraju i polityką lokalną 634 23.6. Przynależność do stowarzyszeń i udział w wyborach 641 23.7. Stosunek do integracji europejskiej i ocena przystąpienia do UE 646 23.8. Podsumowanie 653 JERZY BARTKOWSKI ROZDZIAŁ 24. OPINIE O REPREZENTACJI INTERESÓW PRACOWNIKÓW I PRACODAWCÓW W POLSCE 658 Wnioski 672 CZĘŚĆ VII WYBÓR PRÓBY I SZACOWANIE WYNIKÓW W BADANIU „POLACY PRACUJĄCY 2007” WSTĘP 678 WIESŁAWA DĄBAŁA ROZDZIAŁ 25. OKREŚLENIE POPULACJI BADANIA 680 25.1. Podstawowe przesłanki definiowania pracujących 680 25.2. Definicja pracujących w badaniach „Polacy pracujący 2007” 682 WIESŁAWA DĄBAŁA ROZDZIAŁ 26. METODA WYBORU PRÓBY RESPONDENTÓW 685 26.1. Dostępne operaty. Analiza metod i schematów wyboru 685 26.2. Pracujący według danych statystycznych 688 WIESŁAWA DĄBAŁA ROZDZIAŁ 27. WYBÓR PRÓBY 693 27.1. Podział na warstwy 693 27.2. Schemat wyboru próby 694 WIESŁAWA DĄBAŁA ROZDZIAŁ 28. WAŻENIE DANYCH 699 28.1. Algorytm ważenia danych 699 28.2. Transformacja rozkładów zmiennych po zastosowaniu ważenia oraz porównania z danymi surowymi i danymi GUS 703 WIESŁAWA DĄBAŁA ROZDZIAŁ 29. REALIZACJA PRÓBY ORAZ WPŁYW PRZYJĘTEJ METODY WYBORU RESPONDENTÓW NA ROZKŁADY WYBRANYCH ZMIENNYCH 710 29.1. Prezentacja przyczyn niezrealizowania wywiadów z respondentami wylosowanymi w PESEL 710 29.2. Wpływ przyjętej metody wyboru respondentów na rozkłady wybranych zmiennych 717 Podsumowanie 729 ZAKOŃCZENIE: KOMENTARZ DO PROBLEMU KLAS SPOŁECZNYCH 731 BIBLIOGRAFIA 734 INDEKS NAZWISK 756 NOTY O AUTORACH 764