Statystyczne badania oświatowe Mariana Falskiego w II Rzeczypospolitej

W 2024 r. upływa 50 lat od śmierci Mariana Falskiego. Postać ta jest znana wielu pokoleniom Polaków, a najczęściej wiązana jest z elementarzem jego autorstwa, który – systematycznie aktualizowany – był wykorzystywany w nauczaniu początkowym przez ponad 60 lat. Tematyce tego elementarza i zagadnieniom związanym z nauką czytania poświęcono wiele artykułów naukowych, napisanych zarówno przez samego Falskiego, jak i wielu innych autorów. Można również znaleźć liczne prace i artykuły naukowe dotyczące działalności Mariana Falskiego na polu upowszechniania oświaty, w tym tworzenia systemu oświaty i kształtowania polityki oświatowej w II Rzeczypospolitej, a także reform systemu oświatowego po II wojnie światowej. Podkreślana jest także jego rola jako działacza społecznego na rzecz demokratyzacji życia społecznego, w szczególności w obszarze szkolnictwa. Istnieje jednak jeszcze jeden rozległy obszar jego aktywności, który jest rozpoznany w najmniejszym stopniu. Mowa tu o aktywności w zakresie statystycznych badań oświatowych. W literaturze można wprawdzie spotkać odniesienia do wyników tych badań, jednak ten właśnie obszar działalności Mariana Falskiego jest tak obszerny i bogaty, że sam w sobie może stanowić przedmiot dokładniejszych studiów. Sylwetka Mariana Falskiego jako statystyka została przedstawiona w wydanym w 1998 r., z okazji 80. rocznicy powołania Głównego Urzędu Statystycznego, Słowniku Biograficznym Statystyków Polskich. Związki Mariana Falskiego ze statystyką widoczne są bezpośrednio w nazwach instytucji, w których pracował i którymi kierował, a także poprzez współpracę z licznym gronem statystyków. Przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego kierował Referatem Statystycznym Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W tym czasie ustalał podział pracy w obszarze oświatowych badań statystycznych pomiędzy ministerialnym Referatem Statystycznym a Głównym Urzędem Statystycznym, utrzymując stałą współpracę z kierownikiem Wydziału Szkolnego GUS Ignacym Kraütlerem. W czasie II wojny światowej pracował w Wydziale Statystycznym miasta Warszawy, kierowanym przez współpracujących z nim od dawna statystyków Zygmunta Limanowskiego i Edwarda Strzeleckiego. Pracował tam ze znanymi statystykami i demografami: Stefanem Szulcem, Kazimierzem Romaniukiem, Egonem Vielrose. W czasie okupacji Marian Falski podjął prace nad rekonstrukcją danych statystycznych z zakresu szkolnictwa sprzed 1939 r., które zostały utracone w wyniku działań wojennych. Po wyzwoleniu odtwarzał i organizował Wydział Statystyki Szkolnej, a następnie objął funkcję dyrektora Biura Badań i Statystyki w Ministerstwie Oświaty. W niniejszej monografii zaprezentowano postać Mariana Falskiego jako pracownika naukowo-dydaktycznego, działacza społecznego i oświatowego, autora najpopularniejszego w Polsce elementarza, autora licznych publikacji w obszarze oświaty, ale też jako statystyka, specjalizującego się w badaniach oświatowych, autora wielu oryginalnych pomysłów, mającego wyjątkowy warsztat pracy naukowej. Dokonano krytycznego przeglądu najważniejszych prac statystycznych projektowanych, organizowanych, realizowanych oraz opracowywanych przez Mariana Falskiego w okresie II Rzeczypospolitej.

Wprowadzenie 1. Działalność Mariana Falskiego w zakresie upowszechniania oświaty 1.1. Dzieciństwo i okres studiów 1.2. Pierwsze lata pracy i działalność rewolucyjna 1.3. Praca na rzecz upowszechniania oświaty w II Rzeczypospolitej 1.4. Działalność w okresie II wojny światowej i aktywność na polu oświaty po 1945 r. 2. Oświata w Polsce w kontekście sytuacji społeczno-gospodarczej II Rzeczypospolitej 2.1. Sytuacja polityczna, społeczna i gospodarcza Polski po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. 2.2. Oświata wobec problemów politycznych i społecznych II Rzeczypospolitej 3. Przegląd statystycznych badań oświatowych realizowanych przez Mariana Falskiego w okresie dwudziestolecia międzywojennego 3.1. Aktywność Mariana Falskiego w obszarze badań statystycznych 3.2. Materiały do projektu realizacji powszechnego nauczania na obszarze pięciu województw z 1921 r. 3.3. Materiały do projektu sieci szkół powszechnych z 1925 r. 3.4. Badanie szkół powszechnych Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1925/26 3.5. Atlasy szkolnictwa Rzeczypospolitej Polskiej z lat 1929 i 1932 3.6. Badanie szkół Rzeczypospolitej Polskiej w roku szkolnym 1930/31 3.7. Statystyka kadry nauczycielskiej w roku szkolnym 1935/36 3.8. Znaczenie prac statystycznych Mariana Falskiego w budowaniu systemu oświaty II Rzeczypospolitej 4. Jakość danych statystycznych i badanie współzależności między głównymi zmiennymi uwzględnionymi w badaniu szkół powszechnych w roku szkolnym 1925/26 4.1. Błędy w badaniach statystycznych i trudności w pozyskiwaniu danych oświatowych w II Rzeczypospolitej 4.2. Źródła informacji statystycznej w badaniach prowadzonych przez Mariana Falskiego w dwudziestoleciu międzywojennym 4.3. Miary korelacji w badaniu siły i kierunku zależności 4.4. Badanie siły, kierunku i kształtu zależności za pomocą miar korelacji dla liczby uczniów, izb lekcyjnych oraz nauczycieli Podsumowanie i uwagi końcowe Aneks Bibliografia Spis tablic w tekście Spis tablic w aneksie