Jakie są typy oporu młodego człowieka w okresie dorastania występujące w szkole i gdzie tkwią jego źródła to najczęściej zadawane pytania przez współczesnego nauczyciela oraz rodziców. Książka pomaga zrozumieć problematykę oporu, przedstawiając jego podstawy w aspekcie filozoficznym, psychologicznym i pedagogicznym. Prezentuje również wyniki badań, pozwalających stwierdzić, jakimi cechami charakteryzują się uczniowie marginalizowani w szkole.

Wstęp 9 Część I 14 1. Paradygmat oporu. Podstawy teoretyczne 15 1.1. Droga do racjonalności emancypacyjnej w refl eksji fi lozofi cznej 15 1.2. Refl eksyjne wyjście poza samego siebie. Interpretacja psychologiczna 26 1.2.1. Proces indywiduacji w procesie uspołecznienia 27 1.2.2. Nabywanie kompetencji do interakcji w warunkach trudnych 31 1.2.3. Kompetencje komunikacyjne 35 1.2.4. Kompetencje komunikacyjne w stadiach dojrzałości moralnej 38 1.3. Otwarcie na konfl ikt w dyskursie jako pedagogiczna refl eksja 43 1.3.1. Socjalizacja krytyczna 44 1.3.2. Język krytyki i możliwości 46 1.3.3. Szkoła jako otwarta arena dyskursu 48 1.3.4. Nauczyciel — intelektualista w służbie zmiany 53 1.3.5. Dekonstrukcja kultury jako element pracy nauczyciela 57 1.4. Kierunki badań naukowych w perspektywie paradygmatu oporu 61 2. Opór jako kategoria analityczna 67 2.1. Egzemplifi kacja pojęcia „opór” 67 2.2. Formy oporu w edukacji 76 2.2.1. Opór czynny i bierny 76 2.2.2. Typologia oporu 79 2.2.3. Postawa wobec szkoły a opór 83 2.2.4. Typy oporu występujące w szkole 85 2.2.4.1. Opór transformatywny 86 2.2.4.2. Opór akomodacyjny 88 2.2.4.3. Opór bierny 90 2.2.4.4. Opór agresywny 92 2.2.5. Ambiwalencja — nieredukowalny składnik oporu 95 Część II 104 3. Okres dorastania. Specyfi ka kryzysu i oporu 105 3.1. Interpretacja oporu w okresie dorastania w koncepcji epigenezy rozwoju człowieka Erika H. Eriksona 105 3.2. Okres dorastania 113 3.2.1. Zadania rozwojowe 113 3.2.2. Zaspokojenie potrzeby tożsamości jako dominujące zadanie egzystencjalne w okresie dorastania 116 3.2.3. Wyzwania tożsamości 121 3.2.4. Opór wobec sytuacji trudnej. Mechanizmy obronne w okresie dorastania 125 3.2.5. Zagrożenie zagubieniem tożsamości 131 3.3. Moratorium rozwojowe — szansa wykorzystania możliwości człowieka 134 Część III 138 4. Skutki oporu wobec systemu 139 4.1. Marginalizacja/emancypacja oporu ucznia w szkole. Problematyka badawcza 139 4.2. Procedura badania empirycznego 143 4.3. Techniki analizy. Metoda, techniki i narzędzia badawcze 146 5. Opór młodzieży wobec szkoły jako systemu społecznego 151 5.1. Ogólna charakterystyka typów oporu 151 5.2. Czynniki różnicujące występowanie typów oporu 160 5.2.1. Czynniki odnoszące się do szkoły 160 5.2.1.1. Typ szkoły 160 5.2.1.2. Poziom klasy szkolnej 169 5.2.1.3. Motywy wyboru szkoły 174 5.2.1.4. Wiek szkolny 176 5.2.1.5. Plany kształcenia 186 5.2.1.6. Akceptacja w klasie 191 5.2.1.7. Miejsce w klasie 194 5.2.1.8. Uczucia towarzyszące uczniowi po wejściu do szkoły 198 5.2.2. Czynniki odnoszące się do ucznia i jego rodziny 203 5.2.2.1. Płeć 203 5.2.2.2. Typ miejsca zamieszkania 207 5.2.2.3. Zmiany w strukturze rodziny 213 5.2.2.4. Stan zdrowia ucznia 218 5.2.2.5. Wiek i wykształcenie rodziców 223 5.2.2.6. Status społeczno-zawodowy rodziców 244 5.2.2.7. Wzory osobowe i ich źródła 257 Podsumowanie wyników 269 Zakończenie 273 Bibliografia 277

Opór wobec szkoły. Dorastanie w perspektywie paradygmatu oporu — Ewa Bilińska-Suchanek