Zaniedbane obszary edukacji - pomiędzy pedagogiką a pedagogiką specjalną

Książka „Zaniedbane obszary edukacji – pomiędzy pedagogiką a pedagogiką specjalną. Wybrane zagadnienia” podkreśla potrzebę przeciwdziałania patologiom związanym z procesami marginalizacji i wykluczenia społecznego. Możemy w niej również odnaleźć rozważania na temat rozumienia samego terminu „nierówności edukacyjnych” oraz tego, co je determinuje. W kontekście tytułowego zagadnienia – zaniedbań w edukacji – autorka skoncentrowała się na tych nierównościach, które wiążą się z zaniedbaniem szans i potencjału rozwojowego dziecka. Grupy badawczej nie stanowi młodzież utalentowana, wybitnie zdolna, tylko niepełnosprawna umysłowo. Nawiązując do koncepcji M. Kozakiewicza, który podstawę nierówności odnajduje w ekonomicznej, społecznej czy kulturowej odmienności warunków życia, jako teren badań obrane zostało środowisko wiejskie. Czy i na ile młodzież wiejska jest zagrożona eliminacją z rynku pracy uwarunkowaną brakiem wystarczających kompetencji (wiadomości i umiejętności) wynoszonych ze szkoły? Czy istotnie fakt realizacji obowiązku edukacji w szkole wiejskiej przekłada się na niższy poziom osiągnięć uniemożliwiający rywalizację z rówieśnikami z miast? W niniejszej publikacji Iwona Chrzanowska próbuje odpowiedzieć na te pytania, porównując i interpretując wyniki dotychczasowych badań dotyczących sprawdzianów i egzaminów zewnętrznych organizowanych przez Centralną Komisję Edukacyjną (dalej CKE) na populacjach pełnych absolwentów szkół podstawowych i gimnazjów, a także odnosząc się do wyników badań własnych. Oprócz wskazania rezultatów osiągnięć szkolnych, ukazuje również ich uwarunkowania odwołując się do kwalifikacji nauczycieli oraz przygotowania szkół do realizacji procesu dydaktycznego. W ostatnim rozdziale przedstawia wnioski, postulaty, prognozy dotyczące pożądanych zmian w finansowaniu polskiego systemu edukacyjnego i konstruowaniu programów nauczania i wychowania. O marginalizacji i wykluczeniu, szczególnie w edukacji, mówi się niechętnie. Dzieje się tak ze względu na podmiot oddziaływań edukacyjnych, którym jest dziecko. W kulturze europejskiej ma ono specyficzną i uprzywilejowaną pozycję. Wynika ona z odpowiedzialności dorosłego za jego bezpieczeństwo, jakość życia, możliwość rozwoju i poczucie szczęścia. Podobnie jest z kwestią dopasowania edukacji do nowych warunków, charakterystycznych dla społeczeństwa demokratycznego. Młodzież, mimo składanych przez władze oświatowe deklaracji, wciąż nie wynosi ze szkoły umiejętności operowania wiedzą, w dalszym ciągu bowiem główną tendencją w nauczaniu wydaje się hołdowanie encyklopedyzmowi. W szkole brakuje nastawienia na kształtowanie zainteresowań wybranymi dziedzinami wiedzy czy poszczególnymi treściami nauczania. Zbyt często zajęcia są nudne, stereotypowe, a relacje społeczne utrwalone i niezmienne, zwłaszcza prymat nauczycielskiego władztwa. Tematy te podnosi w swojej najnowszej publikacji Iwona Chrzanowska.

Wstęp 9 Szkoła i kształcenie ogólne jako wyzwanie współczesności 15 Bieda i ubóstwo – wstydliwe oblicze rozwoju cywilizacji 15 Wybrane koncepcje marginalności i wykluczenia społecznego 20 Edukacyjne konsekwencje biedy i ubóstwa 36 Edukacyjne konsekwencje diagnozy, selekcji i izolacji 42 Bieda dzieci i ich środowisk rodzinnych – sytuacja w Polsce 50 O nierównościach edukacyjnych – zaspokajanie specjalnych potrzeb 52 Niepełnosprawność groźbą edukacyjnego niepowodzenia i wykluczenia 58 Edukacja w Polsce – szansa czy zagrożenie? Jak „zreformować reformę” 70 Trudności w uczeniu się jako potencjalna przyczyna wykluczenia i marginalizacji 73 Teoretyczne koncepcje trudności w uczeniu się 74 Koncepcja trudności w uczeniu się jako zaburzenie indywidualnego rozwoju człowieka 76 Konteksty trudności w uczeniu się jako efekt marginalizacji i wykluczenia 81 Teoria socjolingwistyczna Basila Bernsteina 82 Teoria reprodukcji kulturowej Pierre’a Bourdieu 85 Trudności w uczeniu się a koncepcja wyuczonej bezradności 86 Trudności w uczeniu się w kontekście teorii naznaczania społecznego 92 Edukacja na wsi. Mity a rzeczywistość 99 Możliwe przyczyny i obszary wykluczenia społecznego na terenach wiejskich 100 Mit 1. Edukacja przedszkolna na wsi – wciąż zaniedbany i niedoceniany etap w edukacji 104 Mit 2. Mniejsze szanse kształcenia w toku realizacji obowiązku szkolnego 109 Mit 3. Ograniczony dostęp do kształcenia na poziomie wyższym 114 Mit 4. Uczeń o specjalnych potrzebach edukacyjnych na terenach wiejskich – nierozwiązany problem alternatywnej edukacji 119 Ocena jakości kształcenia i efektywności pracy szkół – raporty polskie z badań OECD w latach 2000–2006. Tło dla analizy zaniedbań w obszarze edukacji 125 Uwarunkowania i efekty kształcenia podstawowego na terenach wiejskich – analiza wyników egzaminów zewnętrznych przeprowadzonych w latach 2002–2008 139 Kwalifikacje nauczycieli 147 Dostęp do współczesnych technologii informacyjnych a specyfika kształcenia na terenach wiejskich 151 Zasoby biblioteczne we wspomaganiu kształcenia na terenach wiejskich 154 Zajęcia pozalekcyjne w kształceniu podstawowym na terenach wiejskich 156 Uwarunkowania i efekty kształcenia gimnazjalnego na terenach wiejskich – z wyników badań CKE w latach 2002–2008 161 Kwalifikacje nauczycieli 175 Dostęp i wykorzystanie współczesnych technologii informacyjnych w kształceniu gimnazjalnym 178 Zasoby biblioteczne i ich wykorzystanie w kształceniu gimnazjalnym na terenach wiejskich 179 Zajęcia pozalekcyjne w kształceniu gimnazjalnym na terenach wiejskich 180 Odpad szkolny – przemilczane wykluczenie 181 Uwarunkowania i efekty kształcenia podstawowego i gimnazjalnego uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych – z wyników badań CKE w latach 2002–2008 191 Pojęcie specjalnych potrzeb edukacyjnych 191 Efekty kształcenia podstawowego uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych (z danych CKE za lata 2002–2008) 196 Kształcenie specjalne w Polsce – szkoły podstawowe 204 Kwalifikacje nauczycieli pracujących z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych 208 Dostęp i wykorzystanie współczesnych technologii informacyjnych w pracy z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych 211 Zasoby biblioteczne i ich wykorzystanie w kształceniu podstawowym uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych 213 Zajęcia pozalekcyjne w kształceniu uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych 214 Efekty kształcenia gimnazjalnego uczniów o specjalnych potrzebach edukacyjnych – z danych CKE za lata 2002–2008 216 Kształcenie specjalne w Polsce – etap gimnazjum 225 Kwalifikacje nauczycieli pracujących z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych na etapie gimnazjum 227 Dostęp i wykorzystanie współczesnych technologii informacyjnych w pracy z uczniami o specjalnych potrzebach edukacyjnych na etapie gimnazjum 230 Zasoby biblioteczne i ich wykorzystanie w pracy z uczniem o specjalnych potrzebach edukacyjnych na etapie gimnazjum 231 Polskie wyzwania edukacyjne XXI wieku. Jaka szkoła, w jakim systemie? 233 Edukacyjne szanse oraz zagrożenia w kształceniu dzieci i młodzieży o specjalnych potrzebach edukacyjnych na terenach wiejskich – z badań własnych 239 Efekty kształcenia gimnazjalnego na terenach wiejskich a zagadnienie trudności w uczeniu się. Prezentacja wyników badań własnych 242 Ocena poziomu kompetencji uczniów gimnazjów wiejskich w zakresie treści humanistycznych 247 Ocena poziomu kompetencji uczniów gimnazjów wiejskich w zakresie treści matematyczno-przyrodniczych 251 Zróżnicowanie wyników uczniów z gimnazjów wiejskich a płeć badanych 254 Podsumowanie 260 Uczeń z niepełnosprawnością umysłową poza kształceniem specjalnym. Zaspokajanie specjalnych potrzeb edukacyjnych na terenach wiejskich 263 Relacja: integracja – nauczanie włączające 268 Efekty procesu kształcenia uczniów z niepełnosprawnością umysłową w szkole ogólnodostępnej na terenach wiejskich. Relacja z badań własnych 275 Podsumowanie 294 Jaka przyszłość? Wnioski, postulaty, prognozy 299 Bibliografia 309 Netografia 323