Między utopią modernizacji a realiami epoki. Życie codzienne w Moskwie, Kijowie i Mińsku w czasach Leonida Breżniewa (1964–1982)

W czasach Leonida Breżniewa miliony ludzi w Związku Radzieckim przeprowadziły się z komunałek do mieszkań w blokach z wielkiej płyty, urządzały się, próbując wykreować swój własny, indywidualny ujut, marzyły o płaszczu bołonia i dżinsach, takich z Zachodu, a nie z rodzimej produkcji. Robiły codzienne zakupy w stieklaszkach, a mniej codzienne w uniwermagach, utyskiwały na jakość potraw w obszczepitie i na tłok w starych trolejbusach. W czasie wolnym wyjeżdżały na dikara, a jeśli już swoim własnym Żiguli, to było prawdziwe szczęście. Monografia Między utopią modernizacji a realiami epoki. Życie codzienne w Moskwie, Kijowie i Mińsku w czasach Leonida Breżniewa (1964–1982) odtwarza propagandową wizję radzieckiej codzienności w epoce późnego socjalizmu, a jednocześnie opisuje realia życia w tej epoce. Autorka stara się wyjaśnić esencję współczesnej nostalgii za czasami, które przeszły do historii pod nazwą zastoju, choć w istocie były okresem fundamentalnych, aczkolwiek nie do końca zrealizowanych przemian w sferze bytowej.

Wstęp. Rozdział 1. Oblicza epoki 1.1. W stronę nowoczesnego państwa i społeczeństwa. Modernizacja radziecka — rys historyczny 1.2. Supermocarstwo gerontokratów. Polityczny i gospodarczy wymiar epoki 1.2.1. Między ekspansją światową a odprężeniem 1.2.2. Gensek, jego partia, reformy i antyreformy 1.3. Epoka „zastoju” czy „rozwiniętego socjalizmu”? Breżniewowska „miękka” modernizacja 1.3.1. Welfare state? Główne kierunki procesów modernizacyjnych w ZSRR od drugiej połowy lat 60. XX wieku 1.3.2. Erozja ideologii i osłabienie presji mobilizacyjnej 1.3.3. Konsumpcyjny wymiar epoki Leonida Breżniewa 1.4. Metropolie — stolice słowiańskich republik 1.4.1. Moskwa: „dziś stolica zwycięskiego socjalizmu, jutro wzorcowe miasto komunistyczne” 1.4.2. Kijów: „miasto-ogród nad Dnieprem” 1.4.3. „Jutrzejszy Mińsk — wszystko dla ludzi” Rozdział 2. Żyjemy w mikrorejonie. Mieszkalnictwo i codzienność na osiedlu 2.1. Pożegnanie z komunałką. Budownictwo mieszkaniowe i przemiany wielkomiejskiego krajobrazu 2.1.1. Ludzie ciągle nie mają gdzie mieszkać 2.1.2. Konstytucyjne prawo do lokalu mieszkaniowego 2.1.3. W oczekiwaniu na przydział. Hotel robotniczy jako namiastka mieszkania 2.2. Nowoczesne osiedla. Indywidualne mieszkania 2.2.1. Mikrorejon — mikroświat radzieckiego człowieka 2.2.2. Przestrzeń dla każdego? Układ pomieszczeń a zmiana stylu życia 2.2.3. Desygnaty komfortu. Meble, sprzęty domowe i dekoracje 2.3. Nowe zwyczaje, stare problemy 2.3.1. Nowosielje — nareszcie u siebie 2.3.2. Biurokraci i hydraulicy — kontakty z administracją osiedla 2.3.3. Między prywatnością mieszkania a kolektywizmem bloku. Relacje sąsiedzkie Rozdział 3. Zakupy codzienne i niecodzienne 3.1. W stronę nowoczesnego handlu 3.1.1. Między stieklaszką a uniwersamem 3.1.2. Sklepy specjalistyczne, walutowe i małe punkty handlowe 3.1.3. Progresywne formy sprzedaży i udogodnienia dla klientów 3.2. Kolejka, awośka i deficyt 3.2.1. Za brudną witryną — warunki robienia zakupów 3.2.2. „Nie chodzi o to, żeby kupić cokolwiek” — dokuczliwe braki w zaopatrzeniu 3.2.3. O kulturę pracy w handlu 3.2.4. Konsumenckie strategie zakupowe 3.3. Od kustarników do pałaców usług 3.3.1. Rodzaje usług bytowych i wizja ich rozwoju 3.3.2. Chamstwo, chałtura, błat — problemy sektora usług Rozdział 4. Od państwowego jadłospisu do tradycyjnej receptury. Żywienie i organizacja żywienia w przestrzeni publicznej i w domu 4.1. Dyskurs propagandowy o jedzeniu — główne wątki 4.1.1. Promocja i udoskonalanie obszcziepitu 4.1.2. Wartości odżywcze, ale i smak. Zmiany w dyskursie eksperckim o jedzeniu 4.1.3. Primus inter pares — kuchnia rosyjska na czele kuchni narodów ZSRR 4.1.4. Alkohol — wielki nieobecny 4.2. Co naprawdę jedzono? Przyrządzanie posiłków na co dzień i od święta 4.2.1. Chleb zawsze był (ale niekoniecznie świeży) — realna dostępność produktów spożywczych 4.2.2. „Musiało być pierwsze danie. A drugie, jak się przydarzy” — komponowanie posiłków w domu 4.2.3. W cyklu pór roku 4.2.4. „Kak my jeli kalmara?” Kampania promocji ryb i owoców morza 4.3. „Obszczepitowi partia i rząd nieprzypadkowo poświęcają wiele uwagi” — gastronomia metropolitalna 4.3.1. Stołówka zakładowa 4.3.2. Stołówka ogólnodostępna 4.3.3. Restauracja i kawiarnia 4.3.4. Mała gastronomia Rozdział 5. „Teoretycznie życiowa i praktyczna” — moda, ubiór oraz dostępność odzieży 5.1. W poszukiwaniu odrębnego radzieckiego stylu — oficjalny dyskurs modowy . 5.1.1. Między ambicjami projektantów a realiami gospodarki planowej 5.1.2. Kulturnost` 2.0., age shaming i bodyshaming 5.2. Wygląd człowieka na ulicy 5.2.1. Witryna sklepowa a zawartość szafy. Realna dostępność odzieży 5.2.2. Nie tylko dżinsy. Modowe aspiracje ludzi radzieckich 5.2.3. Specjalne segmenty: ubiór dziecięcy i młodzieżowy 5.3. Poradnictwo w zakresie dbania o siebie 5.3.1. Higiena i pielęgnacja ciała 5.3.2. Fryzury i akcesoria modowe Rozdział 6. Transport — naprawdę masowy 6.1. „Błękitne ekspresy”: metro jako ucieleśnienie nowoczesności 6.2. Transport naziemny 6.2.1. Trolejbus: rdzeń transportu miejskiego 6.2.2. Tramwaj — hałaśliwy, ale konieczny 6.2.3. Autobus: od ZIŁ-a do Ikarusa 6.2.4. Na przystanku i na trasie. Funkcjonowanie systemu komunikacji publicznej 6.3. „Niezaprzeczalnie wzrasta dobrobyt ludzi radzieckich” — masowa motoryzacja indywidualna i jej ograniczenia 6.3.1. „Kontrakt stulecia” i jego następstwa 6.3.2. Męska rzecz. Samochód w wymiarze społeczno-kulturowym 6.3.3. Taksówka — między publicznym transportem a prywatnym biznesem Rozdział 7. „Wykorzystanie czasu wolnego to zagadnienie ogólnopaństwowe”. Człowiek radziecki po pracy i na urlopie 7.1. Między pracą a domem. Czas wolny na co dzień 7.1.1. Obywatelski aktywizm czy hobby? Zagospodarowanie czasu wolnego 7.1.2. Odpoczynek i rozrywki w dniu roboczym 7.1.3. „W las, na przyrodę”. Czas wolny w weekendy 7.2. W rymie kalendarza 7.2.1. Święta państwowe. Między rytuałem a konsumpcją 7.2.2. Święta świeckie, religijne, rodzinne i uroczystości towarzyskie 7.3. Nareszcie wakacje! 7.3.1. Ze skierowaniem na wczasy pracownicze 7.3.2. „Jeździliśmy, jak to mówiono, na dikara” — wakacyjna turystyka indywidualna 7.3.3. Na granicy możliwości — turystyka zagraniczna Zakończenie Bibliografia Wykaz najważniejszych skrótów Wykaz tabel Summary