Wejście w życie ustawy z 29.05.2026 r. o szczególnych środkach ochrony w postępowaniu cywilnym osób uczestniczących w debacie publicznej oznacza rewolucję nie tylko w sferze ochrony przed SLAPP (strategicznymi powództwami przeciwko udziałowi w debacie publicznej), ale i generalnie w postępowaniu cywilnym. Po przeszło stu latach dyskusji do prawa polskiego wprowadzono ogólną sankcję przeciw nadużyciu prawa procesowego (art. 41 zdanie drugie k.p.c.). Jeżeli celem powództwa nie jest dochodzenie roszczenia, lecz tylko szykana („dokuczenie” pozwanemu), sąd może pozew odrzucić. Dotyczy to wszystkich spraw, nie tylko o charakterze SLAPP.
Charakter sankcji na podstawie art. 41 zdanie drugie k.p.c. powinien odpowiadać charakterowi nadużycia prawa procesowego. Jeżeli np. dochodzi do nadużycia zwolnienia lekarskiego (prawa do osobistego udziału w rozprawie), sankcją może być przeprowadzenie rozprawy bez udziału strony. W razie zaś złożenia wniosku o zabezpieczenie roszczenia tylko w celu przedłużenia postępowania, sąd może taki wniosek odrzucić.
Ustawa wprowadziła przy tym szczególne środki ochrony (zarówno osób fizycznych, jak i jednostek organizacyjnych, np. stowarzyszeń i fundacji) przed powództwami zmierzającymi wyłącznie lub głównie do stłumienia, ograniczenia, zakłócenia debaty publicznej lub szykanowania za udział w niej. Sąd może takie powództwo (np. o ochronę dóbr osobistych lub o nakazanie publikacji sprostowania) odrzucić jako nadużycie prawa procesowego albo oddalić a limine jako oczywiście bezzasadne. Jeżeli żaden z tych środków nie znajdzie zastosowania, sąd – oddalając powództwo w całości lub w części – stwierdza w sentencji wyroku, że wytoczenie powództwa zmierzało głównie do stłumienia debaty publicznej. W takiej sytuacji może na powoda nałożyć grzywnę do 100-krotności minimalnego wynagrodzenia za pracę, a na rzecz pozwanego (jako ofiary SLAPP) zasądzić zwrot kosztów zastępstwa procesowego w pełnej wysokości. Można też nakazać pozwanemu publikację – na jego koszt – orzeczenia odrzucającego albo oddalającego powództwo jako SLAPP.
Ponadto m.in.:
- w razie uprawdopodobnienia, że powództwo stanowi SLAPP, pozwany może żądać przyznania od powoda kaucji na pokrycie kosztów procesu;
- organizacje pozarządowe mające w zakresie swoich zadań statutowych ochronę wolności słowa lub osób uczestniczących w debacie publicznej bądź też organizacje pozarządowe, których zadania statutowe obejmują przedmiot debaty publicznej, w związku z którą toczy się postępowanie, mogą – za zgodą pozwanego wyrażoną na piśmie – przystąpić do niego w toczącym się postępowaniu lub przedstawiać sądowi istotne dla sprawy informacje lub poglądy;
- w ramach edukacji prawnej sądy będą publikować w portalu informacyjnym orzeczenia odrzucające albo oddalające powództwa jako SLAPP.
Publikacja pod redakcją Łukasza Błaszczaka i Marcina Dziurdy składa się z dwóch części. Oprócz wnikliwego, całościowego komentarza do nowej ustawy, szczegółowo omawia także samo zjawisko SLAPP – zarówno w kontekście polskim, jak i międzynarodowym.
