Społeczeństwo na zakręcie. Zmiany postaw i wartości Polaków w latach 1990–2018

Trzydziesta rocznica transformacji ustrojowej to znakomity moment, by dokonać swoistego podsumowania przemian postaw i wartości własnego społeczeństwa. Taką możliwość stworzył wieloletni udział polskiego zespołu w międzynarodowych badaniach europejskich systemów wartości (European Values Study, EVS). Powtarzane co dziewięć lat badania na reprezentatywnych próbach Polaków oferują unikatową możliwość śledzenia przemian zachodzących w ich świadomości. Stawiamy sobie w tej książce zadanie systematycznej rekonstrukcji procesu ewolucji wartości polskiego społeczeństwa. Pytamy następnie na ile jej kierunek jest zgodny z nadrzędnym celem transformacji systemowej, którym była budowa liberalno-demokratycznego porządku społecznego. Próbujemy w niej również odpowiedzieć na pytanie, jakie są społeczne źródła podziałów politycznych we współczesnej Polsce, analizując argumenty przemawiające na rzecz odmiennych hipotez wyjaśniających zjawisko populizmu i proponując dodatkową hipotezę „banków gniewu”. W analizie wykorzystujemy nie tylko dane z kwestionariuszowego badania EVS, lecz także informacje pozyskane z zogniskowanych wywiadów grupowych, pogłębionych wywiadów indywidualnych oraz fragmenty analizy treści wybranych mediów społecznościowych. z Wprowadzenia Analizy i prezentacja są przeprowadzone porządnie i jasno. A nade wszystko przynoszą interesujące wyniki. Spośród nich wskazać można te, które dotyczą m.in.: - widocznej sekularyzacji polskiego społeczeństwa na przestrzeni czasu, - nieustająco relatywnie słabego zainteresowania polityką, - niewielkiej roli tradycyjnych czynników społeczno-demograficznych w określaniu prawicowości–lewicowości społeczeństwa. z recenzji prof. dr. hab. Andrzeja Rycharda Docenić należy wysiłek autorów włożony w to, aby opis wychwyconych zależności statystycznych przeplatać analizą materiału jakościowego. Czasami opisy jakościowe stanowią tylko ilustracje proce-sów rekonstruowanych statystycznie w trendach, innym razem dostarczają rozumienia mechanizmów stojących za nimi, niekiedy podsuwają inne możliwości interpretacyjne. z recenzji dr. hab. Przemysława Sadury

Spis treści Wprowadzenie 11 Rozdział 1 Przemiany postaw i wartości (M. Marody) 15 1.1. Przemiany postaw Polaków związane z transformacją systemową 16 1.2. Przemiany świadomości Polaków związane z procesami modernizacji 21 1.3. Stosunek do europejskich wartości (J. Konieczna-Sałamatin) 27 1.4. Przemiany samopoczucia Polaków (M. Marody) 33 Rozdział 2 Przemiany stosunku do instytucji systemowych (M. Marody) 35 2.1. Przemiany postaw wobec systemu funkcjonującego w Polsce 36 2.1.1. Zaufanie do instytucji państwowych 40 2.1.2. Postawy wobec Kościoła jako instytucji (S. Mandes) 42 2.2. Stosunek do państwa w świetle wywiadów grupowych (M. Sawicka) 46 2.2.1. Pretensje wobec państwa 46 2.2.2. Oczekiwania wobec państwa 50 2.3. Aktywność polityczna (J. Bartkowski) 55 Rozdział 3 Wymiary zróżnicowań 62 3.1. Lewica–prawica jako wymiary autoidentyfikacji politycznych (M. Marody) 63 3.1.1. Postawy wobec imigrantów i środowiska a autoidentyfikacja L–P (J. Konieczna-Sałamatin) 69 3.1.2. Autodefinicje na wymiarze L–P a afiliacje polityczne (M. Marody, J. Konieczna-Sałamatin) 77 3.2. Pogardzający i pogardzani (M. Sawicka) 80 3.2.1. Ludzie poniżej, czyli „beneficjenci” systemu 82 3.2.2. Ludzie powyżej, czyli „ustawieni” 89 3.2.3. Pogarda jako narzędzie ustanawiania granic 97 3.3. Krótka glossa na temat procesów różnicowania społecznego w Polsce (M. Marody, M. Sawicka) 102 Rozdział 4 Motory działań jednostkowych 107 4.1. Sukcesy i porażki (M. Sawicka) 107 4.2. Rodzina jako podstawowy cel działań jednostkowych (G. Kacprowicz, K. Bulkowski) 121 4.3. Motory i strategie działań jednostkowych (M. Marody, M. Sawicka) 129 Rozdział 5 W poszukiwaniu tożsamości społecznej 138 5.1. Polak-katolik (S. Mandes) 139 5.2. Polak-Europejczyk (J. Konieczna-Sałamatin, M. Sawicka) 150 5.2.1. Europa, którą współtworzymy 152 5.2.2. Europa, którą ocalimy 154 5.2.3. Europa, za którą podążamy 159 5.2.4. Uwagi końcowe 163 5.3. Między rodziną a narodem – co wypełnia próżnię socjologiczną (M. Marody) 165 Rozdział 6 Żeglując po wzburzonym morzu (M. Marody) 170 6.1. Poparcie dla populizmu we współczesnej Polsce 172 6.2. Społeczeństwo przed wyborem 183 Bibliografia 195 Aneks metodologiczny 199 Załącznik 1. Informacje o badaniu European Values Study 199 Załącznik 2. Dobór grup fokusowych 200 Załącznik 3. Dobór respondentów uczestniczących w wywiadach indywidualnych 202