Idea wolności. Teoria i praktyka

Socjalizm jako rodzaj filozofii moralnej zaszczepił w ludziach świata środkowej i wschodniej kultury europejskiej ideę braterstwa ludzkiego. Kapitalizm zakłada przede wszystkim samodzielność i realizację indywidualnego interesu. Obywatele krajów postkomunistycznych z jednej strony pragną realizacji demokratycznego modelu państwa, z drugiej strony nie potrafią zrezygnować z idei braterstwa, z idei sprawiedliwości społecznej, z instytucjonalnych form socjalizmu, który w swoich zamierzeniach miał być realizacją tych idei. Kłopotem zatem staje się fundamentalna idea państwa demokratycznego – wolność. W imię „wolności” obywatele świata jałtańskiego dokonywali czynów heroicznych, aby przezwyciężyć komunizm i przynależeć do świata cywilizacji zachodniej. Świata, w którym realizuje się przede wszystkim zasada liberalizmu o posiadaniu wolności, więcej, o obowiązku gwarancji owej wolności. Ojcowie liberalizmu zakładali, że istota ludzka jest wolna na mocy natury samego człowieczeństwa, że z przyrodzenia cieszy się wolnością niezbywalną. Wolność w tym sensie jest zdolnością wyboru, który nie jest wymuszany przez jakiekolwiek siły, przez jakąkolwiek formę zewnętrzną. Nic nie dzieje się poza świadomością człowieka. Można mówić zatem o wolności w sensie wolności negatywnej. Ten rodzaj wolności stoi w opozycji do wolności pozytywnej. Jeśli chcielibyśmy przełożyć problem relacji pomiędzy wolnością negatywną a wolnością, to możemy mówić o dwóch potrzebach obywateli: ochronie przed ingerencją i przymusem zewnętrznym oraz gwarancji odpowiednich środków do samorealizacji. Pierwszy rodzaj wolności I. Berlin wiąże z ideą wolności dla samej wolności, drugi rodzaj z możliwością ograniczenia jednostki, aby zagwarantować jej realizację własnego „ja” i związanych z tym celów. Problem wolności zatem przekłada się również na potrzeby zwykłego obywatela w cywilizacji europejskiej, zarówno zachodniej, jak i wschodniej. W tej ostatniej jednak, w związku z historią można uwidocznić problem pomiędzy chęcią posiadania wolności negatywnej, a nostalgią lub bardziej próbą urzeczywistnienia również wolności pozytywnej. Niesie to za sobą wiele problemów badawczych, które można odnieść w szczególności do państw, których historia sprawiła, że możemy zastanawiać się nad relacją wolności negatywnej i pozytywnej w praktycznym, nie tylko teoretycznym, jej pojmowaniu przez obywateli. W zakresie badania nad ideą wolności stanowi to ważny problem. Monografia naukowa będzie starała się ukazać relację wolności negatywnej i pozytywnej w kontekście zmian, jakie miały miejsce w kulturze europejskiej i poza nią zarówno w kontekście teoretycznym, jak i praktycznym dawniej i dziś.

Słowo wstępu / 7 Agnieszka Turoń-Kowalska Kilka słów o dwóch pojęciach wolności / 9 Dominika Hofman-Kozłowska Jednostka, społeczeństwo, państwo w doktrynie Johna Locke’a / 23 Jacek Surzyn Idea wolności w Krytyce czystego rozumu Immanuela Kanta / 39 Tomasz Słupik Wolność versus równość w myśli Alexisa de Tocqueville’a / 61 Agnieszka Puszkow-Bańka Wokół problemu wolności. Rozważania o archetypie polskiej kultury politycznej na gruncie republikańskiej syntezy dziejów polski Joachima Lelewela / 75 Kasjan Kasprzak Ordoliberalna koncepcja wolności gospodarczej w ujęciu Waltera Euckena / 99 Marzena Dyszy Spór o pojęcie wolności wokół myśli Johna Rawlsa i Herberta Lionela Adolphusa Harta / 111 Norbert Slenzok Secesjonizm jako libertariańska taktyka i strategia na rzecz wolności / 133 Zbigniew Kantyka Unaukowiona polityka – koncepcja demokracji racjonalnej Harolda Lasswella / 161 Małgorzata Lorencka Zasady prawa wyborczego we Włoszech / 177 Marta Obrębska Decentralizacja w Anglii: władze lokalne i partnerstwa w świadczeniu usług / 195 Agnieszka Kandzia-Poździał Granice wolności w kontekście imigracji – doświadczenia australijskie / 211 Noty o autorach / 227