Spektrum badawcze niniejszego tomu zostało zakreślone szeroko – temat literackich rodzin analizowany jest w tekstach poetyckich, prozatorskich, dramaturgicznych oraz niefikcjonalnych (m.in. epistolografia, wywiad rzeka, reportaż). Kanwą refleksji staje się z jednej strony literatura zbeletryzowana, z drugiej zaś – wykorzystująca tworzywo biograficzne (np. Broniewski) i autobiograficzne (m.in. Ferenc, Stryjkowski, Wańkowicz). Wybór rozległego, liczącego z górą dwa wieki okresu, podyktowany został zapoczątkowaniem na przełomie XIX i XX wieku procesów renegocjowania dotychczasowego patriarchalnego modelu rodziny, osłabienia jej spoistości na skutek zachwiania pozycji ojca, relatywnego wzmocnienia roli matki, zmian w obrębie więzi małżeńskiej oraz w relacjach rodziców i dzieci. Procesy te, w różnym nasileniu, występują we wszystkich warstwach i grupach społecznych. Presja przeobrażeń ekonomicznych, wpływ wynalazków technicznych, emancypacja kobiet, tasowanie się warstw społecznych i polityczne przełomy to tylko niektóre przyczyny rewolucyjnych zmian w tradycyjnej strukturze rodzinnej. Wszystkie one znajdują odzwierciedlenie w rewizji idealistycznej mitologii polskiej rodziny, zakorzenionej w literaturze staropolskiej i romantycznej. Autorzy przedstawionych w zbiorze szkiców podjęli próbę zbadania głębokości owej rewizji, zwracając uwagę na pojawienie się w literaturze przełomu wieków XIX i XX, obok archetypu rodzinnego domu, rozpatrywanego w kilku mitycznych „przestrzeniach”, problemu „bezdomności”, pojmowanej jako „wygnanie”, „tułanie się bez celu”, „ukierunkowane poszukiwanie nowego domu”, „nowego sposobu zamieszkania”, „nowej definicji swojskości”, ale też jako „buntownicze akcentowanie nomadyzmu z wyboru”, gdy „dom” okazuje się synonimem piekła moralnych tortur, symbolem egzystencjalnej pułapki czy po prostu – nudy.

Spis treści Wstęp (Krystyna Kralkowska-Gątkowska, Beata Nowacka) / 9 Marek Piechota Jeszcze o relacjach rodzinnych w Konradzie Wallenrodzie Mickiewicza / 13 Krystyna Kralkowska-Gątkowska Męskość, dojrzałość, ojcostwo w powieści drugiej połowy XIX wieku / 28 Magdalena Bąk Złoto dla zuchwałych, nie dla żonatych. O pamiętnikach Seweryna Korzelińskiego / 39 Agnieszka Janiak-Staszek Obecni-nieobecni. Ojcowie w Duszach nieśmiertelnych Aleksandra Świętochowskiego i Heddzie Gabler Henryka Ibsena / 49 Elżbieta Malinowska „Przenieść w obcy kraj ojczyznę i przechować ją…”. Stanisław Tarnowski o swoich spotkaniach z polskimi rodzinami na Pomorzu / 63 Marceli Olma Wartość korespondencji małżeńskiej w rekonstrukcji językowo-kulturowego obrazu rodziny polskiej w XIX wieku / 73 Katarzyna Drąg „Tyle setek lat istniało nasze szlacheckie społeczeństwo stosunkami rodzinnymi, niech istnieje i dalej”. Jak proza polska na przełomie XIX i XX wieku odzwierciedlała takie stwierdzenie / 87 Jan Jakóbczyk Kawaler Kazimierz Przerwa‑Tetmajer / 96 Mateusz Skucha Dzieciobójczyni. Trudne macierzyństwo w Wężach i różach Zofii Nałkowskiej / 105 Marek Kochanowski Portret uwodziciela. Leszek Śnica z Charitas Stefana Żeromskiego / 118 Monika Graban-Pomirska Samotność dziecka. Bezdomność i poszukiwanie wspólnoty w prozie dla dzieci dwudziestolecia międzywojennego / 134 Magdalena Horodecka Historia rodziny jako teologia. Wyprawa do Ziemi Moryja Karola Ludwika Konińskiego / 147 Beata Nowacka Dom, którego nie ma. Problematyka rodzinna w powieści Ziele na kraterze Melchiora Wańkowicza / 162 Maciej Tramer Władysław Broniewski — portret rodzinny / 174 Izabela Mikrut „Ja mam żonę i dzieci”. Humorystyczne obrazy rodziny w satyrach Mariana Załuckiego / 187 Grażyna Pietruszewska-Kobiela Rodzina i dom w obszarze pamięci autobiograficznej. O poezji Teresy Ferenc / 202 Iwona Gralewicz-Wolny Skrytki w sercach. O jednej powieści Zofii Romanowiczowej / 218 Magda Szybiak Funkcje milczenia i mowy w rozrachunku z traumą rozdzielenia w powieści Malowany ptak Jerzego Kosińskiego / 230 Beata Cisowska Idylliczny obraz rodziny w powieściach Małgorzaty Musierowicz / 244 Anna Legeżyńska Córki. Wspólnota rodzinna w liryce kobiecej / 260 Grażyna Maroszczuk „Rodzina” w rozmowach z Julianem Stryjkowskim / 274 Dorota Utracka „Wielkie niekochanie”, czyli dziedzictwo traumy. Studium rodziny na przykładzie sagi kresowej Teresy Lubkiewicz-Urbanowicz Boża podszewka / 288 Anna Kruszczyńska „Unde malum?”. Siostra Małgorzaty Saramonowicz / 307 Monika Brzóstowicz-Klajn Świat rodziny i świat rzeczy / 324 Elżbieta Dutka Sztuka zamieszkiwania — o wierszu Drzewo to dom Julii Hartwig / 342 Magdalena Boczkowska Niełatwy matriarchat. Wokół Fastrygi Grażyny Jagielskiej / 354 Renata Jochymek Związał z sobą zielone, czerwone i czarne — rola rodziny w powstawaniu górniczej fortuny rodu Giesche pod reporterskim piórem Małgorzaty Szejnert / 366 Joanna Kisiel Małżeństwo, jak pogoda, nie dopisało. O Dziewczynie z zapałkami Anny Janko / 379 Indeks nazw osobowych (Beata Nowacka) / 393

Koszyk

Rodzina w czasach przełomów