Aspiracje i system wartości uczniów w okresie adolescencji

Autor, jako nauczyciel praktyk, miał możliwość obserwować młodzież podejmującą naukę w liceach profilowanych i w trakcie tych obserwacji zauważył, że samoistnie powstało środowisko do tej pory nieznane i szczególne. Owa inność objawiała się między innymi pojawianiem się wśród uczniów zachowań wychowawczo trudnych i skrajnie nieakceptowanych, dużej liczby niepowodzeń szkolnych, ogólnego zniechęcenia do nauki, braku wytrwałości i konsekwencji w działaniach, rezygnacji z kontynuowania nauki czy przystąpienia do egzaminu maturalnego – zupełnie innym patrzeniem na świat i własne możliwości oraz pragnienia. Nie ulega jednak wątpliwości, że znaczny wpływ na sposób postrzegania świata ma, ukształtowany na podstawie doświadczeń wyniesionych z różnych środowisk, system wartości, który z kolei stwarza podwaliny aspiracji. Analiza badań wyrażanych przez młodzież aspiracji wykazała głównie ich dążenia do zaspokajania potrzeb własnych, z ukierunkowaniem na materializm i konformizm. Konsekwencją tego zjawiska stała się możliwość zdefiniowania pojęcia aspiracji nie tylko pod kątem nauk psychologicznych i socjologicznych, ale także z punktu widzenia pedagogicznego. Intencją autora było uzyskanie odpowiedzi na pytanie, które przybrało następnie formę głównego problemu: czy i jaka jest zależność między czynnikami środowiskowymi i zamierzeniami edukacyjnymi badanej młodzieży a jej aspiracjami życiowymi oraz postrzeganymi wartościami? Oddzielnym zagadnieniem stała się próba rozpoznania wewnętrznej dynamiki wartości w kontekście wartości uznawanych i odczuwanych. Ustalenia w tej dziedzinie mogą okazać się przydatne w edukacji i naukach o niej, zwłaszcza w opracowywaniu programów dydaktyczno-wychowawczych oraz w administracji państwowej niezmiennie eksperymentującej na płaszczyźnie kształcenia ogólnego i zawodowego młodzieży na poziomie szkoły ponadgimnazjalnej. Praca, będąca wynikiem określonych w tytule badań, ma charakter diagnostyczny i składa się z sześciu rozdziałów oraz podsumowujących je wniosków (Ze Wstępu).

Wstęp 5 Rozdział I Aspiracje życiowe młodzieży w literaturze przedmiotu 8 1. Pojęcie aspiracji 8 Propozycje terminologiczne 9 2. Rodzaje aspiracji 16 3. Uwarunkowania aspiracji 23 Uwarunkowania osobowościowe 23 Uwarunkowania środowiskowe 25 Uwarunkowania pedagogiczne 29 4. Struktura aspiracji 31 Rozdział II Rola wartości w edukacji 35 1. Pojęcie wartości 35 2. Rodzaje wartości 42 3. Systemy wartości 46 4. Klaryfikacja wartości 54 Rozdział III Aspiracje i wartości preferowane przez młodzież 61 1. Cele, dążenia życiowe oraz poziom aspiracji młodzieży 61 2. Hierarchia celów życiowych młodzieży 68 3. Młodzież o własnych i cudzych celach życiowych 74 4. Wpływ zmian systemowych po 1989 roku na aspiracje młodzieży 81 Rozdział IV Metodologiczne podstawy badań 87 1. Przedmiot i cele badań 87 2. Problemy badawcze 92 3. Zmienne i ich wskaźniki 97 4. Metody, techniki i narzędzia badawcze 103 5. Organizacja i przebieg badań 108 Procedura doboru próby 110 Rozdział V Aspiracje życiowe młodzieży w świetle wyników badań własnych 111 1. Poziom aspiracji życiowych badanej młodzieży 111 2. Miejsce zamieszkania a poziom aspiracji życiowych młodzieży 120 3. Liczba rodzeństwa a aspiracje życiowe młodzieży 132 4. Wykształcenie rodziców a aspiracje życiowe młodzieży 150 5. Środowisko społeczne a aspiracje życiowe młodzieży 168 6. Aspiracje młodzieży w dziedzinie zamierzeń edukacyjnych 187 Rozdział VI System wartości i ich hierarchia w świetle wyników badań własnych 203 1. Uznawany przez badanych system wartości i ich hierarchia 203 2. Wpływ miejsca zamieszkania na system i hierarchię wartości młodzieży 208 3. Wpływ dzietności rodziny na system i hierarchię wartości młodzieży 212 4. Wpływ poziomu wykształcenia rodziców na system i hierarchię wartości młodzieży 216 5. Wpływ środowiska społecznego na system i hierarchię wartości uznawanych przez młodzież 219 6. Wpływ aspiracji edukacyjnych na system i hierarchię wartości młodzieży 221 7. Charakterystyka wartości odczuwanych przez badaną młodzież 228 Wnioski 240 Zakończenie 261 Bibliografia 263 Aneks 269