Kompetencje psychospołeczne studentów – kandydatów na nauczycieli wychowania

Celem poznawczym pracy jest diagnoza kompetencji psychospołecznych kandydatów na nauczycieli wychowania fizycznego oraz określenie związków między elementami składowymi tych kompetencji. Cel praktyczny to wykorzystanie uzyskanych wyników do wskazania możliwości systemowego rozwijania osobistych oraz interpersonalnych umiejętności studentów przygotowujących się do pracy pedagogicznej. W książce wiele uwagi poświęcono m.in. omówieniu kompetencji, wymagań i trudności związanych z wykonywaniem zawodu nauczyciela. Skupiono się też na psychospołecznych determinantach efektywności zawodowej nauczyciela, przedstawiono strukturę przyjętego modelu kompetencji psychospołecznych oraz dokonano obszernej charakterystyki komponentów wchodzących w skład tychże kompetencji.

Wstęp 5 1. Współczesny nauczyciel – wymagania edukacyjne i społeczne oraz trudności realizacyjne 8 1.1. Kompetencje nauczyciela 8 1.2. Obciążenia wynikające z wykonywania zawodu nauczyciela 11 1.2.1. Główne przyczyny i obszary trudności w pracy pedagogicznej 11 1.2.2. Syndrom wypalenia zawodowego 14 1.3. Krytyczne spojrzenie na standardy i realia edukacji nauczycielskiej 17 Podsumowanie 20 2. Psychospołeczne determinanty efektywności zawodowej nauczyciela 22 2.1. Struktura oraz przyjęty model kompetencji psychospołecznych 22 2.2. Kompetencje emocjonalne 24 2.2.1. Umiejętności i dyspozycje emocjonalne – inteligencja emocjonalna 25 2.2.1.1. Świadomość własnych emocji 27 2.2.1.2. Skłonność do empatii 28 2.2.1.3. Rozpoznawanie emocji z ekspresji mimicznej 31 2.2.1.4. Znaczenie inteligencji emocjonalnej w zawodzie nauczyciela 33 2.3. Kompetencje społeczne 37 2.3.1. Umiejętności asertywne 37 2.3.1.1. Definiowanie asertywności i jej koncepcje teoretyczne 37 2.3.1.2. Uwarunkowania asertywności 39 2.3.1.3. Kształtowanie umiejętności asertywnych 42 2.3.1.4. Asertywny nauczyciel – asertywny uczeń 45 2.3.2. Umiejętność komunikacji interpersonalnej 47 2.3.2.1. Proces komunikowania się i style konwersacyjne 47 2.3.2.2. Trudności w porozumiewaniu się 50 2.3.2.3. K omunikowanie niewerbalne 52 2.3.2.4. Niektóre czynniki warunkujące sposób komunikowania się 55 2.3.2.5. Komunikacja w relacji nauczyciel–uczeń 58 2.3.3. Umiejętność rozwiązywania sytuacji konfliktowych 60 2.3.3.1. Rozumienie pojęcia konfliktu i jego przyczyny 61 2.3.3.2. Dynamika konfliktów interpersonalnych 63 2.3.3.3. Style zachowania w sytuacji konfliktu 65 2.3.3.4. Konflikty w środowisku szkolnym oraz ich rozwiązywanie przez nauczycieli 70 2.4. Kompetencje w zakresie kształtowania pozytywnego obrazu siebie 74 2.4.1. Umiejętność prawidłowej samooceny 74 2.4.1.1. Pojęcie samooceny i jej struktura 74 2.4.1.2. Czynniki determinujące samoocenę 76 2.4.1.3. Poziom samooceny a funkcjonowanie człowieka w sytuacjach społecznych i zadaniowych 79 2.4.1.4. Poczucie własnej wartości nauczyciela i jego rola w budowaniu prawidłowej samooceny uczniów 82 2.5. K ompetencje w radzeniu sobie w sytuacjach trudnych 84 2.5.1. Umiejętność radzenia sobie ze stresem 84 2.5.1.1. Koncepcje teoretyczne wyjaśniające zjawisko stresu 84 2.5.1.2. Uwarunkowania skuteczności radzenia sobie w sytuacjach stresu 88 2.5.1.3. Następstwa stresu 91 2.5.1.4. Stres w zawodzie nauczyciela, jego źródła i strategie zaradcze 92 Podsumowanie 96 3. Metodologia badań własnych 98 3.1. Uzasadnienie problematyki badawczej 98 3.2. Cel badań i pytania badawcze 99 3.3. Zmienne i ich operacjonalizacja 100 3.4. Opis zastosowanych narzędzi badawczych i metod statystycznych 101 3.4.1. Narzędzia badawcze 101 3.4.2. Metody statystyczne 109 3.5. Organizacja i przebieg badań 109 3.6. Charakterystyka badanej próby 110 4. Analiza wyników badań 115 4.1. Kompetencje psychospołeczne jako zasoby osobiste przyszłych nauczycieli wychowania fizycznego 115 4.1.1. Inteligencja emocjonalna i skłonność do empatii 115 4.1.2. Efektywność zachowań w sytuacjach wymagających asertywności 121 4.1.3. Efektywność zachowań w sytuacjach ekspozycji społecznej oraz bliskiego kontaktu interpersonalnego 123 4.1.4. Preferowane sposoby rozwiązywania konfliktów 126 4.1.5. Radzenie sobie w sytuacjach stresu 129 4.1.6. Samoocena globalna oraz samoocena posiadanych predyspozycji do zawodu nauczyciela wychowania fizycznego 133 Podsumowanie 134 4.2. Zależności między elementami strukturalnymi kompetencji psychospołecznych 135 4.2.1. Inteligencja emocjonalna a empatia 135 4.2.2. Kompetencje emocjonalne a kompetencje społeczne 137 4.2.3. Kompetencje emocjonalne i społeczne a radzenie sobie ze stresem 139 4.2.4. Samoocena a kompetencje emocjonalne, społeczne i radzenie sobie ze stresem 140 Podsumowanie 142 5. Dyskusja i podsumowanie 144 5.1. Kompetencje psychospołeczne studentów a nastawienie do zawodu nauczyciela wychowania fizycznego 144 5.2. Kompetencje psychospołeczne – różnice międzypłciowe 148 5.3. Związki wewnątrz struktury kompetencji psychospołecznych 150 5.4. Wnioski oraz implikacje płynące z badań 154 5.5. Propozycja kształcenia kandydatów na nauczycieli w obszarze kompetencji psychospołecznych 157 Aneks 160 Bibliografia 163 Wykaz rycin i tabel 185 Summary 188